Covid-19 bestaat pas vier maanden onder mensen. ‘De verwachting is dat er heel snel een betrouwbare, bruikbare test voor individuele immuniteit beschikbaar is,’ zegt viroloog Menno de Jong.

PlusAchtergrond

Stel, je bent immuun voor het coronavirus. En dan?

Covid-19 bestaat pas vier maanden onder mensen. ‘De verwachting is dat er heel snel een betrouwbare, bruikbare test voor individuele immuniteit beschikbaar is,’ zegt viroloog Menno de Jong.Beeld Van Santen & Bolleurs

Ook volgens gezondheidsminister Hugo de Jonge zijn immuniteitstests nodig om straks te kunnen bepalen wie weer aan het werk kan. Alleen: hoe ziet een wereld met immunen en niet-immunen eruit? 

‘Vier weken geleden heb ik het coronavirus opgelopen,’ schreef een lezer afgelopen week aan Het Parool. Tenminste: ‘Daar ben ik 99 procent van overtuigd.’ Naar eigen zeggen was hij alweer een week klachtenvrij. De eerste dagen ‘waren een feest’.

Om daar in een moeite door aan toe te voegen dat het toch wel erg prettig zou zijn als hij voor de volle honderd procent zeker zou weten dat hij na zijn skivakantie in Oostenrijk het virus onder de leden heeft gehad, want ‘iedereen die het virus heeft gehad, kan weer aan het werk en zinnige dingen doen. Een test die corona-immuniteit aantoont, helpt iedereen én komt onze economie weer ten goede’.

Een onzinnige gedachte? Een immuniteitstest voor iedereen, om te kijken wie er al wel en wie er nog niet kunnen deelnemen aan het openbare leven? Hoe aantrekkelijk is de even logische als (nu nog) gevaarlijke gedachte dat als je de ziekte eenmaal achter de rug hebt, je eindelijk weer eens langs kunt bij je oude vader en moeder? Om nog maar te zwijgen van werk, feestjes en cafébezoek?

“Wij willen gaan testen op individueel niveau,” zei minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge zelfverzekerd op de coronapersconferentie van 31 maart. “Dat zullen we nodig hebben als onderdeel van onze exit­strategie, zou je kunnen zeggen. Want daarmee kun je heel precies zeggen wie er inmiddels weer aan de slag kan en wie vooral nog even thuis moet blijven. Om het huiselijk te zeggen.”

Hij is niet de enige die met de gedachte speelt. In de Spaanse krant El País speculeerde epidemioloog en regeringsadviseur Antoni Trilla over een reisdocument voor mensen die al ziek zijn geweest en geacht worden immuun te zijn. In Duitsland denken onderzoekers van het Helmholtz Centre for Infection Research in Braunschweig aan immuniteitscertificaten om uit te reiken. En de Nederlandse immunoloog Ger Rijkers pleitte in Het Parool onlangs voor ‘een modern pokkenbriefje’.

Zomaar de straat op

Voor de duidelijkheid: een immuniteitstest, of, beter gezegd, een serologische test, is geen coronatest, die het kabinet de komende weken massaal wil laten uitvoeren om te kijken wie er in Nederland ziek zijn – en met wie deze zieken contact hebben gehad. Een serologische test meet wie er immuun is voor het virus.

Daar zit meteen het probleem, want erg betrouwbaar lijken de tests – en dan vooral de sneltests – nog niet. Het is ook de vraag of iedereen die ziek is geweest zomaar de straat op kan. Mensen met milde klachten bouwen mogelijk minder antistoffen op, zei RIVM-expert Jaap van Dissel woensdag tegen de Tweede Kamer.

Op de persconferentie van afgelopen dinsdag was De Jonge dan ook al een stuk minder stellig, maar van de baan zijn de tests op individueel niveau wat hem betreft zeker niet: “Dat kun je alleen pas doen op het moment dat je zeker weet dat je voldoende testkits hebt en daar zijn we volop mee bezig. We hebben zicht op een hele grote order, maar hij staat nog niet op Nederlandse bodem.”

Een kwestie van tijd, dus. En dan? Gaan we, net als in de Amerikaanse thriller Contagion uit 2011, de immunen een armbandje met een streepjescode omdoen, zodat zij weer mee kunnen doen aan het normale leven?

Groene en rode polsbandjes

De gedachte alleen al benam viroloog Marc Van Ranst van de Universiteit Antwerpen deze week in Het Laatste Nieuws de adem. Wat willen we nou eigenlijk, vroeg hij zich af nadat de Belgische minister van Begroting David Clarinval had laten weten dat binnen enkele weken 40.000 tot 50.000 immuniteitstests beschikbaar komen. “Wie immuun is laten werken en de rest thuishouden? De één een groen polsbandje geven en de ander een rood?” Van Ranst moet er niet aan denken. “Je veroorzaakt zottigheid waarbij mensen zich bewust laten besmetten.”

Laat die coronafeestjes maar komen.

“Het leidt onverbiddelijk tot chaos,” zegt cultuursocioloog Peter Achterberg. “En tot nieuwe ongelijkheid, want dat is wat in deze crisis vooral opvalt: alle vormen van ongelijkheid en alle vormen van onzekerheid worden uitvergroot. De sterken zullen op deze manier straks een grotere kans hebben om weer deel te mogen nemen aan de maatschappij dan degenen die nu al tot de zwakkeren behoren.”

Zo’n ontwikkeling kan twee kanten opgaan, zegt psycholoog Martin Appelo. “Saamhorigheid of vijandigheid. De immunen gaan de niet-immunen helpen of de immunen zeggen tegen de niet-immunen: stik er maar in.”

Hij heeft er wel vertrouwen in: “Mensen zijn sociale wezens. Ze laten zich vrij makkelijk de gewenste kant op drukken. Het komt dus aan op leiderschap en vooral de acceptatie van dat leiderschap. Ik moet zeggen dat het kabinet dat spel op dit moment goed speelt. Als men inzet op saamhorigheid en solidariteit van de immunen met de niet-immunen zie ik wel voor me dat de samenleving volgt. We hadden het eigenlijk meteen zo moeten doen: de sterken de zwakken laten helpen, virus of niet.”

Dit weten we nu over immuniteit

Een individuele immuniteitstest voor Covid-19 is er nog niet
Op dit moment weet niemand zeker dat hij of zij immuun is voor corona. Er is in Nederland nog geen routinetest voor. Wel geldt: hoe zieker je van het coronavirus was, hoe groter de kans dat een serologische test na het doormaken van de ziekte antilichamen vindt die wijzen op immuniteit. Hoe milder het verloop van de ziekte, hoe kleiner die kans.

“Dat betekent echter niet dat je na een mild ziekteverloop niet immuun bent,” zegt viroloog Menno de Jong (Amsterdam UMC). “De concentratie antilichamen kan onder de detectiegrens van de test blijven, maar dat is waarschijnlijk meer een probleem van de test dan een immuniteitsprobleem.”

Een minimumwaarde van het antilichaam dat nodig is voor beschermende immuniteit is voor dit virus onbekend, zegt De Jong. “Daar wordt onderzoek naar gedaan. Ervaringen met andere virussen leren dat een zekere mate van bescherming optreedt zodra antilichamen aantoonbaar zijn.”

Dat het nu nog niet mogelijk is om individuele immuniteit aan te tonen, komt doordat Covid-19 pas vier maanden onder mensen bestaat. Er moesten dus immuniteitstests ontwikkeld worden. “De verwachting is dat er heel snel een betrouwbare, bruikbare test voor individuele immuniteit beschikbaar is,” aldus De Jong. Het wachten daarop vinden velen onbevredigend. Zelfs mensen die door de GGD Covid-19-positief zijn bevonden, weten nu niet zeker of ze de ziekte opnieuw kunnen krijgen.

Dat zit als volgt: iemand is immuun als de afweercellen van het lichaam voldoende antistoffen hebben aangemaakt om het virus bij een nieuwe blootstelling buiten de cel te houden. Er zijn verschillende antistoffen, met namen als immunoglobuline IgG, IgM of IgA. Met name de IgG-variant is van belang bij het aantonen van immuniteit.

Bij mensen die milde ziektesymptomen hadden, kan het aantonen van IgG lastiger zijn dan bij zwaar zieken. Zij kregen relatief weinig virusdeeltjes binnen, maakten minder antistoffen aan en het is de vraag of die met een test zijn aan te tonen. Een individuele immuniteitstest is pas betrouwbaar als deze ook lagere concentraties antistoffen aantoont. Anders zal de test namelijk uitwijzen dat iemand niet immuun is, terwijl dat in werkelijkheid wél zo is (een fout-negatieve uitkomst heet dat).

Andersom kan ook voor­komen: iemand krijgt de uitslag immuun te zijn, maar is dat in werkelijkheid niet (fout-positief). Om dit laatste te voor­komen moet een betrouwbare test specifieke antilichamen tegen het Covid-19-virus aan­tonen, en niet ook antilichamen tegen vergelijkbare luchtweg­virussen.

Voor zorgmedewerkers, mantelzorgers en leraren heeft immuniteit belangrijke voor­delen: ze hoeven niet meer bang te zijn om besmet te raken of om het virus via hoesten of niezen over te dragen. Ook mensen die corona-achtige ziektesymptomen hadden, maar vanwege de beperkte testcapaciteit in Nederland geen officiële diagnose kregen, willen met smart weten of ze immuun zijn. Bij immuniteit hoeven ze in principe niet ­binnen te blijven als ze hoesten: het kan immers geen corona-infectie zijn. Ook bezoek aan dierbaren is in principe ­mogelijk.

In samenwerking met onder andere het Erasmus MC doet het RIVM onderzoek naar immuniteitstests. Ook in andere ziekenhuizen, waaronder Amsterdam UMC, en in het buitenland worden tests onderzocht.

Het is onbekend hoe lang immuniteit voor Covid-19 aanhoudt
Niet alleen is nu nog onduidelijk of iemand immuun is voor het coronavirus, ook is het ongewis hoe lang immuniteit duurt. Net als bij andere luchtweginfecties bestaat levens­lange immuniteit waarschijnlijk niet. “Het zal eerder gaan om jaren,” aldus De Jong. Het is wel de verwachting dat iemand die Covid-19 heeft gehad bij infectie door een nieuwe variant van het coronavirus over tien jaar – virussen muteren voortdurend – minder ernstig ziek wordt dan iemand die eerder geen Covid-19 heeft gehad. Zo werkt het ook bij griep­virussen.

Iedereen zal sociale afstand moeten blijven houden
Zodra het mogelijk is om individuele immuniteit vast te stellen, kunnen immune mensen niet alle voorzorgsmaatregelen links laten liggen. Zij kunnen het virus alsnog transporteren, via hun handen: ze raken bijvoorbeeld een besmette deurklink aan, geven iemand een hand en diegene wrijft het virus in zijn oog. Goede handhygiëne en social ­distancing maken de kans zeer klein dat iemand die immuun is een ander besmet.

Jop van Kempen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden