PlusInterview

Speciaal tribunaal voor moordzaken journalisten: ‘Wie een verslaggever doodt, komt daar meestal mee weg’

Daphne Caruana Galizia schreef over corruptie binnen de Maltese overheid en werd in 2017 opgeblazen vlak bij haar huis. Beeld Darrin Zammit Lupi/REUTERS
Daphne Caruana Galizia schreef over corruptie binnen de Maltese overheid en werd in 2017 opgeblazen vlak bij haar huis.Beeld Darrin Zammit Lupi/REUTERS

Een speciaal tribunaal moet een eind maken aan het straffeloos vermoorden van journalisten. Niet makkelijk, beseft aanklager Almudena Bernabeu.

Mark van Assen

Getallen zeggen veel, maar niet alles. Sinds 1992 zijn er wereldwijd meer dan 1400 journalisten vermoord. Dat zijn er gemiddeld grofweg 46 per jaar, dus bijna elke week eentje. En in 8 van de 10 gevallen gaan de moordenaars dan wel de opdrachtgevers vrijuit.

Die getallen komen pas tot leven als de doden een gezicht krijgen. Dat van Jamal Khashoggi, bijvoorbeeld. Hij werd vermoord in het Saoedische consulaat in Istanboel, en daarna in stukken gehakt. De vermoedelijke moordenaars zijn in Saoedi-Arabië gepakt en bestraft, maar niemand gelooft dat ze op eigen houtje handelden. Veel beschuldigende vingers wijzen naar de Saoedische kroonprins Mohamed bin Salman. Die ontkent.

Of de gezichten van Daphne Caruana Galizia en Stan Storimans. De eerste schreef over corruptie binnen de Maltese overheid en werd in 2017 opgeblazen vlak bij haar huis. Ook hier: moordenaars gepakt, opdrachtgevers niet. De tweede, een Nederlandse cameraman, kwam in 2008 om tijdens een reportage in Georgië, toen hij onder vuur genomen door een Russische helikopter. Hiervoor is helemaal niemand veroordeeld.

Als je die gezichten naast elkaar zet, en al die andere erbij, wordt een patroon duidelijk. De verantwoordelijken gaan vrijuit, landen doen nauwelijks moeite om vervolging in te stellen, en al helemaal niet als de machthebbers zelf betrokken zijn bij de zaak, wat nogal eens voorkomt.

Een coalitie van persvrijheidsorganisaties (Free Press Unlimited, het Committee to Protect Journalists en Reporters Without Borders) heeft nu een zogenoemd ‘volkstribunaal’ opgezet in Den Haag om een onderzoek in te stellen naar, en een uitspraak te doen over, ‘het structurele probleem van straffeloosheid voor journalisten die vermoord worden als vergelding voor hun werk’.

Niet alleen symbolisch

Voor de goede orde: de aanklager en de rechters zijn allen ervaren internationale professionals, maar de uiteindelijke uitspraken hebben geen rechtsgeldigheid. Het betreft hier geen ‘normale’ rechtspraak. “Dat is inderdaad zo,” zegt de Spaanse juriste Almudena Bernabeu, de hoofdaanklager. “Maar dat betekent niet dat het alleen maar symbolisch is. Niet alles heeft een vonnis nodig. Het is al een succes als we onze zaken rond krijgen, als we een gedegen dossier kunnen opbouwen. Mensen laten zien wat er gebeurt, is belangrijk.”

Het heeft volgens haar wel degelijk nut om verantwoordelijken aan de schandpaal te nagelen. “Kijk naar de Braziliaanse president Bolsonaro, die voor het Internationaal Strafhof in Den Haag is aangeklaagd wegens misdaden tegen de menselijkheid (voor ‘de vernietiging van het Amazonegebied’). Die staat nu te boek als moordenaar. Dat kan hem zomaar de verkiezingen kosten.”

Bernabeu heeft drie zaken uitgekozen, die tussen januari en maart volgend jaar behandeld zullen worden: de moorden op journalisten Lasantha Wickrematunge (uit Sri Lanka), Nabil Al-Sharbaji (Syrië) en Miguel Ángel López Velasco (Mexico). “Mijn taak is om de zaken op een logische manier te presenteren aan de rechters. Ik wil niet alleen aantonen dat journalisten als collectief worden aangevallen, maar ook dat straffeloosheid de norm is.”

De selectie van deze zaken, uit dat grote aantal van 1400, heeft ook te maken met de almaar voortdurende onzekerheid van de families van de slachtoffers. Wickrematunge bijvoorbeeld werd vermoord in 2009 en er ligt nog steeds geen uitspraak. “Voor de familie is dit de laatste strohalm. We houden de zaak warm en kunnen zo extra druk zetten op de regering.”

Bernabeu zegt dat ze geschrokken is van de kwetsbaarheid van journalisten. “Als ze sterven in een oorlogssituatie dan is dat ook heel erg, maar dat moeten we accepteren. Shit happens. Maar als je wereldwijd afzonderlijke zaken met elkaar verbindt, dan zie je dat aanvallen op journalisten structureel zijn geworden. En dat heeft gevolgen voor ons allemaal. Dit gaat over presidenten als Donald Trump, die doelbewust de haat tegen journalisten aanwakkeren en zo de persvrijheid inperken.”

De straat op

De zaak die haar het meeste raakte, is die van Jan Kuciak (27). Deze Slowaakse journalist werd in 2018 vermoord, toen hij onderzoek deed naar de banden tussen de machthebbers en de georganiseerde misdaad. “Ze pakten de meest kwetsbare persoon. Hij was jong, een freelancer, nerveus, een beetje geeky. Zijn dood leidde tot grote woede, mensen gingen massaal de straat op. En dat geeft dan weer moed.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden