Afval op de A7 tussen Drachten en Groningen, gedumpt door boeren uit protest tegen de stikstofregels.

PlusAchtergrond

Snelwegprotesten lopen uit de hand, hoe komt de geest weer in de fles?

Afval op de A7 tussen Drachten en Groningen, gedumpt door boeren uit protest tegen de stikstofregels.Beeld Jilmer Postma/ANP

De oproep van de hulpdiensten aan actievoerende boeren om te stoppen met snelwegprotesten had geen enkel effect. Kunnen demonstranten achteraf alsnog worden opgepakt? En hoe komt de geest weer in de fles?

Chris van Mersbergen en Jurriaan Nolles

Moeten mensen die tijdens boerenprotesten de wet overtreden vrezen voor hoge straffen?

Dat lijkt wel reëel. De afgelopen dagen werden langs en op de snelwegen onder meer hooibalen, banden, afval, puin, mest, een koelkast en zelfs asbest gedumpt. Hier en daar werden er ook branden gesticht. Ook werd op een aantal plekken de snelweg geblokkeerd. Gisternacht vond op de A7 tussen Groningen en Drachten een ongeluk met diverse voertuigen plaats doordat ze op een stapel autobanden en elkaar botsten.

Hoewel bij dat ongeluk niemand gewond is geraakt, stelt politiechef Willem Woelders dat de mensen die dit soort acties op hun geweten hebben ‘mensenlevens in gevaar brengen’. “Het gaat echt alle perken te buiten. Het dumpen van asbest is een misdrijf waarop maximaal twaalf jaar cel staat en op opzettelijke brandstichting kunnen nóg zwaardere straffen staan als het echt goed misgaat. Ik vraag me af of de mensen die dit doen dat beseffen, los van de schade die ook nog eens op ze verhaald kan worden.”

Volgens strafrechtadvocaat Juriaan de Vries lopen de actievoerende boeren kans op zware straffen: “Het gaat niet alleen over een verkeersovertreding, maar mogelijk over zware mishandeling door schuld of zelfs poging tot doodslag. Je neemt bewust het risico dat er een zwaar ongeluk gebeurt. Er staan lange celstraffen op.”

Ook op het stichten van brand, zoals langs diverse snelwegen gebeurde, kunnen forse straffen staan als het misgaat. De Vries: “Dat kan onschuldig lijken, maar los van dat het brandstichting is met gevaar voor goederen en personen, wat op zichzelf al een ernstig strafbaar feit is, kunnen de gevolgen ook niet te overzien zijn als je bijvoorbeeld met 120 kilometer per uur in een rookwolk terechtkomt.”

Valt dit onder de definitie van terrorisme?

Volgens de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid is er samengevat sprake van terrorisme als mensen uit ideologische motieven geweld plegen of ‘maatschappij-ontwrichtende zaakschade’ aanrichten, met als doel te samenleving te ondermijnen of te destabiliseren, de bevolking bang te maken of politieke besluitvorming te beïnvloeden’.

“Ik heb geen zin om een woord als terrorisme in de mond te nemen,” zegt politiechef Woelders. “Maar het is duidelijk dat er op dit moment maatschappelijke grenzen worden genaderd. Laat ik het er maar gewoon op houden dat er misdrijven worden gepleegd waar forse straffen op staan.”

Strafrechtadvocaat De Vries kan inmiddels niet meer om de term terrorisme heen: “Het is de maatschappij ontwrichten om veranderingen plaats te laten vinden en mensen te overtuigen van je ideeën. En dat gebeurt niet met toespraken op bijvoorbeeld het Malieveld, maar met geweld en strafbare feiten. Want ’s nachts autobanden en hooibalen op de weg gooien? Ik zou niet weten wat anders het doel zou kunnen zijn. Maar daarmee nemen ze het risico van extreme schade op de koop toe. Als iemand zo’n autoband over het hoofd ziet, is de schade niet te overzien.”

Zijn er al verdachten opgepakt voor de wetsovertredingen van de afgelopen dagen?

Voor zover bekend niet. Dat doet her en der de wenkbrauwen fronsen. Als afvaldumping en brandstichting op en bij snelwegen strafbaar is en je weet dat het gaat gebeuren, dan moet het toch wel mogelijk zijn om een aanhouding op heterdaad te verrichten, al is het maar eentje?

Volgens Woelders is dat te makkelijk gedacht. “Dat mensen roepen dat we harder moeten optreden, snap ik wel. Maar we hebben te maken met een kleine groep die zeer beperkt met elkaar communiceert en ook nog eens via afgeschermde kanalen. Dus informatie kun je vooraf bijna niet krijgen. Je kunt reageren op wat je ziet gebeuren. En voor een politieauto bij elk snelwegoprit hebben we echt de capaciteit niet.”

Dat wil niet zeggen dat er niks gebeurt, bezweert de politiechef: “We zetten vol in op opsporing en ik verwacht ook dat we de komende tijd mensen zullen gaan aanhouden. Maar het kost gewoon tijd, bijvoorbeeld om mensen te identificeren.”

De mensen die vuil en asbest dumpen op de snelweg zijn toch wel vastgelegd op camera?

Dat zou je denken. Boven de snelwegen hangen camera’s, waarmee Rijkswaterstaat de verkeerssituatie in de gaten kan houden. Maar de politie heeft niets aan die beelden omdat die vanwege privacywetgeving niet worden bewaard. Politiechef Woelders roept automobilisten met dashboardcamera’s daarom op beelden waarop iets nuttigs te zien is, te delen met de politie.

De boel loopt steeds verder uit de hand. Spreken de boerenvoorvrouwen en -mannen zich resoluut uit tegen de wetsovertredingen?

Dat gebeurt maar mondjesmaat. Bart Kemp, leider van boerenprotestbeweging Agractie, vindt het niet zijn taak de acties af te keuren, omdat hij ze niet organiseert. Hij vindt wel dat de acties ‘binnen de grenzen van de wet moeten blijven’. Volgens Kemp zijn de blokkades en brandstichtingen ‘wanhoopssprongen van boeren die geen beweging van de overheid zien.’

Het radicalere Farmers Defence Force is volgens voorman Mark van den Oever ook niet betrokken bij de acties, maar keurt ze ook niet echt af. “Ongelukken zijn natuurlijk nooit te rechtvaardigen,” zegt Van den Oever. “Maar zolang het een beetje blikschade is, vind ik het allemaal niet zo erg.”

Beide clubs vinden het aan de overheid om de acties te beëindigen door de stikstofplannen van tafel te halen.

Sjaak van der Tak, voorzitter van land- en tuinbouworganisatie LTO, heeft zich duidelijker uitgesproken: “We roepen op om te stoppen met acties zoals brandende hooibalen, afval en kunstmest op wegen te gooien.’’

Het is overigens de vraag of een duidelijk statement van een boerenbeweging veel zin heeft. De acties lijken op kleine schaal te worden georganiseerd. “Bij een sociale beweging, zoals die van de boeren, is zelden of nooit sprake van een centrale regie,” zegt Jacquelien Stekelenburg, hoogleraar Sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam. “Een beweging, zoals die van boeren, bestaat uit allerlei groepjes, groepen en groeperingen, met hun eigen doelen en methoden. Via sociale media kan een groepje zich snel mobiliseren, zo kan iedereen activist worden.”

Hoe komt het dat de protesten nu zo radicaal zijn geworden?

Stekelenburg: “Het grote protest in Stroe was voor alle boerenbewegingen tezamen het moment om een stevig geluid te laten horen. Volgens mij is dat goed gelukt, het was overal te zien, een prachtig communicatiemiddel.”

Precies een dag later was het Kamerdebat waarin alle stikstofplannen werden aangenomen door de meerderheid. “Voor de meer radicalere groepen was dat het moment om te zeggen: allemaal leuk en aardig dat gematigde actievoeren, maar dit heeft geen zin, er wordt toch niet naar ons geluisterd. Dat is de fase waarin we nu zitten: een radicale vorm van actie.”

Waar eindigt dit?

Dat is een belangrijke vraag, maar er is geen gemakkelijk antwoord, zegt Stekelenburg. Volgens haar is het belangrijk boeren perspectief te bieden en ervoor te zorgen dat ze in elk geval het idee hebben dat ze meegenomen worden in de besluitvorming. “Zeker als je met zo’n rotboodschap komt. Want linksom of rechtsom, het zal bij boeren pijn gaan doen. Juist dan is het belangrijk dat je met elkaar praat. Dus ga het land in, het erf op en de zaaltjes af.”

Politiechef Woelders stelt dat het een illusie is te denken dat de politie een einde kan maken aan het steeds weer opflakkerende protest. “Wij kunnen dit niet oplossen. Dit gaat om de stikstofproblematiek en daar moet je in gesprek met elkaar zien uit te komen. Dat blijf ik zeggen.”

LTO wil inmiddels met stikstofbemiddelaar Remkes om tafel, andere boerenclubs nog niet. Is in gesprek gaan de enige oplossing?

Het is in elk geval een begin. Premier Mark Rutte vond het belangrijk genoeg om Sjaak van der Tak, voorman van LTO, te bellen vanaf zijn vakantieadres. Stekelenburg: “Het is noodzakelijk dat boeren en overheid met elkaar in gesprek gaan, want vanuit deze conflictueuze toestand is het lastig om iets te bereiken. De vertrouwensbreuk moet worden hersteld. Daarvoor zal de politiek in gesprek moeten met de boeren. En daarmee bedoel ik niet alleen de landelijke politiek, maar wellicht juist ook de provinciale en de lokale.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden