PlusAchtergrond

Schoktherapie kan tbs-patiënten met schizofrenie helpen, maar wie durft?

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Volgens psychiatrische richtlijnen is schoktherapie een effectieve, veilige behandeling voor tbs’ers met schizofrenie. Door afschuw over de ingrijpende behandeling en de juridische onaantastbaarheid van het lichaam vindt schoktherapie zelden plaats. ‘Wat is erger: opgesloten tot aan je dood of ongewild stroom op je hoofd?’

Jop van Kempen

“Piet zat als een wild dier opgesloten in een isoleercel,” zegt Stefanie B. over haar echtgenoot Piet. “Hij probeerde mensen aan te vallen. Ik moest met hem praten door het voedingsluik. Door z’n psychose was hij bang voor mensen, denk ik. Dat maakte hem agressief. Normaal gesproken was hij niet zo. Piet had veel psychische problemen, maar hij vloog geen mensen aan.”

Schoktherapie veranderde de situatie van Piet, die tbs kreeg opgelegd. Echtgenote Stefanie drong op de therapie aan. “Van opsluiting en een pillencocktail werd Piet niet beter. Van schoktherapie kan dat wel, al vond Piet het de eerste keer heel eng. Maar na een paar sessies verdween dat. Door de schoktherapie is hij van de isoleercel naar een normale kamer geplaatst. Hij werd meer zichzelf, voelde zich beter op z’n gemak en kreeg wat meer plezier in het leven. Helaas is hij kort daarop overleden aan een hartstilstand.”

De dood van Piet (59) staat los van de schoktherapie, zegt echtgenote Stefanie en behandelend psychiater Valentijn Holländer van de Amsterdamse tbs-kliniek Inforsa. “Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat schoktherapie veilig en effectief is,” aldus Holländer. “Het staat niet voor niets al jarenlang in psychiatrische richtlijnen, in Nederland en het buitenland. De recente ervaringen die ik ermee heb, onderschrijven dat.”

Onhoorbare stemmen

De recent verschenen documentaire Shocktherapie bij schizofrenie toont patiënten van wie de situatie verbetert. Holländer, die ook in de documentaire aan het woord komt, zegt: “Vaak blijven symptomen zoals voor anderen onhoorbare stemmen wel aanwezig, maar ze verdwijnen naar de achtergrond. Patiënten hebben minder last van een stem die hun bijvoorbeeld influistert dat anderen gevaarlijk zijn. De stemming verbetert vaak ook. Zo worden ze minder agressief en kunnen ze meer vrijheden aan.”

Toch wordt de zogenoemde elektroconvulsietherapie (ECT) in Nederland zelden toegepast bij tbs’ers. Exacte cijfers zijn er niet, aldus brancheorgansatie Tbs Nederland. Van de 1400 mensen in de tbs heeft naar schatting 20-40 procent schizofrenie, maar het is onbekend hoeveel van hen schoktherapie krijgen. Naar schatting gaat het om niet meer dan een tiental.

“Terwijl er veel winst kan worden gehaald,” zegt psychiater Elnathan Prinsen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Schoktherapie komt in beeld als alle andere behandelopties op niets zijn uitgelopen. Onderzoek toont dat ongeveer de helft van de uitbehandelde patiënten er behoorlijk mee vooruit gaat. “Door onderbehandeling van deze groep blijven mensen onnodig achter slot en grendel,” aldus Holländer.

Agressief verzet

Die onderbehandeling heeft diverse oorzaken. Zo wordt ECT in Nederland beperkt aangeboden, zeker bij schizofrenie. De beveiligde ECT-setting die nodig is voor tbs’ers, is helemaal zeldzaam. Dat kan alleen bij het Amsterdamse Inforsa. Reguliere ziekenhuizen zijn niet ingericht op agressief verzet tegen de behandeling.

De belangrijkste reden voor onderbehandeling is de weerstand tegen schoktherapie. Waar verplichte medicatie en opsluiting voor tbs’ers de normaalste zaak van de wereld is, wordt verplichte schoktherapie vaak beoordeeld als een brug te ver. “Maar je kunt je afvragen wat erger is,” zegt psychiater Prinsen. “Tot aan je dood opgesloten worden, of ongewild stroom op je hoofd? Het antwoord op die vraag kan ik niet alleen geven. Het is een ingewikkelde ethische afweging.”

Hoe tbs’ers precies worden behandeld, is een zaak van psychiaters, niet van het ministerie van Justitie en Veiligheid of van rechters. Je kunt beweren dat niet-geschokte tbs’ers hun grondrecht op vrijheid mislopen, erkent Michiel van der Wolf, hoogleraar forensische psychiatrie in Leiden en plaatsvervangend rechter in Amsterdam. “Maar daartegenover staat een ander grondrecht: de onaantastbaarheid van het lichaam.”

Wereldkampioen separeren

Dat is een belangrijke waarde voor Nederlanders, stelt van der Wolf. Niet voor niets was Nederland lange tijd ‘wereldkampioen separeren’. Waar agressieve psychiatrische patiënten in het buitenland vaker dwangmedicatie kregen, verkleinde Nederland de kans op ongelukken liever met een isoleercel, separeren in jargon.

“De onaantastbaarheid van het lichaam staat pas vanaf de jaren tachtig in de grondwet, maar hangt voor Nederland nauw samen met lichamelijke zelfbeschikking,” aldus Van der Wolf. “Denk aan de euthanasiewetgeving.”

Sinds een jaar of tien is in de psychiatrie echter een kentering zichtbaar geworden in de tbs-sector. Vanaf 2013 is dwangmedicatie bij een tbs'er wettelijk toegestaan als een patiënt anders lang achter slot en grendel moet. “Maar de wetgever dacht daarbij vooral aan pillen en prikken, niet aan schoktherapie,” aldus Van der Wolf. Schoktherapie is veel ingrijpender dan een ongevraagde prik in de bil: de ‘geschokte’ krijgt spierverslappers, narcose en stroomstoten.

ECT salonfähiger

Advocaat Job Knoester, die in Nederland de meeste tbs-zaken voert, merkt ook op dat ECT wat salonfähiger wordt. “Ik hoor het vaker voorbij komen als behandeloptie.”

De tbs’ers met schizofrenie zelf zijn geen fan. Doorgaans ontbreekt ziekte-inzicht, waardoor het overwinnen van de afschuw nog onwaarschijnlijker is. “Als een advocaat zou hinten op schoktherapie, kan een tbs’er een andere advocaat nemen die dat niet doet,” aldus Van der Wolf.

Waar psychiaters als Holländer ervoor pleiten om ECT vaker te verplichten bij tbs’ers, houden advocaat Knoester en hoogleraar/rechter Van der Wolf een slag om de arm. “Ik snap de vooruitstrevende houding van de medici,” zegt Van der Wolf. “Maar ik snap ook de weerstand. Het zal meer tijd, wetenschappelijke evidentie en morele ontwikkeling vergen wil schoktherapie vaker worden ingezet bij tbs-gestelden.”

Wat gebeurt er bij schoktherapie?

Een behandeling met elektroshocks is de ingrijpendste behandeling binnen de psychiatrie. De stroomstoot door het hoofd van maximaal acht seconden zorgt voor een elektrische ontlading over alle hersengebieden, die zich manifesteert als epileptische aanval van doorgaans 20 tot 60 seconden.

Voor de behandeling krijgen patiënten een spierverslapper toegediend om lichamelijke schade door spierspasmen te voorkomen. Een gebitsbeschermer voorkomt beschadiging aan tanden of tong. Tijdens de shocks is de patiënt onder narcose.

Het is onbekend hoe elektroconvulsietherapie (ECT) precies werkt. Uit onderzoek blijkt dat doorbloeding in sommige hersengebieden kan toenemen. Ook kan hersenweefsel groeien.

Schoktherapie bestaat al heel lang. Het werd ontwikkeld in de jaren dertig van de vorige eeuw. In 1939 is ECT voor het eerst toegepast in Nederland. In de jaren zestig en zeventig kwam er veel weerstand vanwege de opkomst van pillen, het geloof in ‘praten’ en de onaangename beelden van spierspasmen en botbreuken bij patiënten.

In het boek en de film One Flew Over the Cuckoo’s Nest komt schoktherapie negatief in beeld. Voor uitbehandelde mensen met een zware depressie biedt ECT als laatste redmiddel echter geregeld uitkomst. Datzelfde geldt voor mensen met therapieresistente schizofrenie.

Schoktherapie moet vaak worden herhaald. Bij een depressie soms tientallen keren, maar bij onbehandelbare schizofrenie zelfs honderden keren. Een veelvoorkomende bijwerking is geheugenverlies, dat zich vaak wel weer herstelt als de ECT wordt afgebouwd of gestopt.

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden