Doorkijkje over de uitgestrekte vlakten van de Noordoostpolder, waar Schokland toe behoort.

Plus Achtergrond

Schokland Leek ten dode opgeschreven. Nu is de redding aanstaande

Doorkijkje over de uitgestrekte vlakten van de Noordoostpolder, waar Schokland toe behoort. Beeld ANP

Meer dan eens leek Schokland ten dode opgeschreven. Maar de redding is aanstaande. De gemeente Noordoostpolder krijgt 2,5 miljoen euro voor de ontwikkeling van het Werelderfgoed. 

In de dagen van het Flevo der Romeinen lag Schokland nagenoeg aan het vaste land. Het water dat Urk van Schokland scheidde, was volgens de overlevering zelfs zó smal dat men ‘elkander een koek kon toereiken’ en de afstand tot Kuinre over het Overijsselse vasteland kon met een polsstok worden overgesprongen. De grote stormvloeden in de Middeleeuwen vergrootten het meer Flevo tot de Zuiderzee. Daarbij ging onder meer het eiland Nagele verloren, maar Urk en Schokland bleven behouden, zij het dat door overstromingen steeds meer land werd weggeslagen.

Aangezien Schokland slechts met wrak kistpaalwerk was afgeschermd, werd het eiland smaller en smaller. Zodanig dat het Noordelijke Emmeloord nog slechts met een loopplank was verbonden met het zuidelijke deel Ens. Bij een ontmoeting tussen twee eilanders grepen deze elkaar bij de schouders vast en draaiden zo om elkaar heen, een gebruik dat later de Schokkerdans zou gaan heten.

Omdat er geen vee meer kon worden gehouden, werd Schokland ook economisch steeds minder interessant. In eerste instantie waren Schokkers landbouwers. Dat ze later zijn gaan vissen, was een vlucht in de werkelijkheid. Geen makkelijke bovendien. De op terpen gebouwde woningen telden slechts een vertrek waar werd geslapen, gegeten en gekookt. De rook trok door de kieren in het plafond naar de zolder, waar de visnetten hingen die door de rook getaand werden.

Beeld Laura Van Der Bijl

In 1812 bezat Schokland met Volendam de grootste vissersvloot van de Zuiderzee – een vloot die zelfs veel groter was dan die van Urk. De bloeitijd duurde maar kort. Tientallen jaren later bracht de visserij al niets meer op, het materiaal was oud en gebrekkig geworden.

Amsterdamse scheepsvaartbelangen

Eigenlijk wist niemand raad met Schokland. Karel de Stoute had de eilanden al eens geschonken aan de burgemeester van Enkhuizen. In 1660 kwam het noordelijke deel van Schokland evenals Urk onder het bestuur van Amsterdam te liggen om de scheepvaartbelangen veilig te stellen. De stad moest regelmatig de beurs trekken, onder meer voor een godshuis dat in 1729 ingezegend werd.

De stad droeg tevens bij aan het paal- en steenwerk dat het eiland moest beschermen tegen het geweld van het water. De kosten van onderhoud liepen zo hoog op, dat de Staten aan ­Amsterdam tot twee keer toestonden om een loterij te organiseren ten behoeve van Urk en Emmeloord. Er stonden nauwelijks serieuze inkomsten tegenover: het ankergeld van dertig stuivers bracht erg weinig op. In 1792 deed Amsterdam de eilanden dan ook over aan het gewest.

7000

Toen Schokkers in opstand kwamen tegen het gedwongen vertrek van schout Steven Cornelisz moesten zij 7000 gulden boete betalen.

Na de stormvloed van 1825, waarbij Schokland zwaar werd geteisterd en veertien mensen de dood vonden in de golven, leek de toekomst van het eiland uitzichtloos. In juli 1859 kregen de bijna zeshonderd Schokkers dan ook te horen dat ze het eiland moesten verlaten. De eilandbewoners mochten hun schamele behuizingen meenemen als ze de fundamenten maar in de grond lieten. Sinds 1859 woonden nog slechts enkele gezinnen op Schokland. Op Emmeloord werd een havenmeester gestationeerd, terwijl er ook vuurtorenwachters en een kantonnier moesten zijn.

Na de ontruiming wilde Rijkswaterstaat, ter besparing van onderhoudskosten, het eiland halveren door het noordelijke deel met haven en al aan zijn lot over te laten. Maar omdat de Noordpunt erg belangrijk was voor de kleine scheepvaart, werd het plan niet doorgezet.

Archeologische resten

Enkele jaren voor de drooglegging van de Noordoostpolder had Rijkswaterstaat het plan om het voormalige eiland te egaliseren. In tegenstelling tot Urk, dat op een keileemrug ligt, steunt de kleilaag van Schokland op laagveen. Het is niet uitgesloten en zelfs waarschijnlijk dat die zal verzakken als het weggemalen water het natuurlijk evenwicht zal hebben verstoord, voorspelden experts al in die jaren.

En dat ging sneller dan verwacht. Door het intensieve gebruik van landbouwgrond in de polder was een lage grondwaterstand nodig. Daardoor klinkt het veen in. In 2003 was het voormalige eiland op sommige plaatsen meer dan 2 meter weggezakt.

De gemeente Noordoostpolder krijgt 2,5 miljoen euro extra voor de gebiedsontwikkeling van Werelderfgoed Schokland. Men hoopt verder verval van Schokland te voorkomen door landbouwgrond aan te kopen en het grondwaterpeil te verhogen. Dat is ook nodig om archeologische resten te redden die nog in de grond zitten. Die blijven alleen goed geconserveerd zolang ze onder water staan. 

Amsterdamse strafexpeditie

Amsterdam was sinds 1660 eigenaar van het noordelijk deel van Schokland, de rest van het eiland viel onder de Staten van Overijssel. Een aantal katholieke vissersfamilies negeerden het Amsterdamse verbod op het uitoefenen van hun geloof. Het Amsterdamse stadsbestuur stoorde in 1682 een ‘godzalige gereformeerde’ schoolmeester en dreigde de pastoor met opsluiting in het tuchthuis aan de Heiligeweg. Toen ook de geliefde katholieke schout Steven Cornelisz zijn post moest prijsgeven, kwamen de eilanders in opstand. Een Amsterdamse strafexpeditie van dertig soldaten maakte daar snel een einde aan. De meeste fanatieke opstandelingen werden gevangengezet, twee eilanders werden verbannen. De achterblijvers kregen een boete opgelegd van 7000 gulden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden