Plus Achtergrond

Rutte zegt niets te weten over burgerdoden in Irak. Hoe loopt dit af?

De ruim zeventig burgerdoden door Nederlandse bombardementen in Irak blijven het kabinet achtervolgen. Wat wil de Tweede Kamer precies weten en waarom zijn de pijlen nu gericht op premier Rutte?

Minister-president Mark Rutte. Beeld ANP

Op meerdere ministeries wordt druk in archieven gezocht. Wat is het belang van de datum 15 juni 2015?

Die dag kreeg het ministerie van Defensie zwart op wit van de Amerikanen dat het ‘geloofwaardig was dat er bij een bombardement op een bommenfabriek van IS in het Iraakse Hawija burgerslachtoffers waren gevallen’. De Tweede Kamer wil tot in detail weten wat er met die informatie is gedaan.

Waar is de Tweede Kamer precies boos over?

Anderhalve week na het bericht van de Amerikanen werd de Tweede Kamer juist per brief gemeld dat ‘voor zover op dat moment bekend er geen sprake is geweest van Nederlandse betrokkenheid bij burgerslachtoffers’. De Kamer voelt zich voorgelogen en in een debat met huidig Defensieminister Ank Bijleveld steunde vrijwel de voltallige oppositie een motie van wantrouwen tegen haar.

Die werd verworpen maar daarmee is de kous niet af. Bijleveld meldde dinsdag immers ‘dat het aannemelijk was’ dat Defensie na de mededeling van de Amerikanen andere ministeries gewaarschuwd heeft dat er een onderzoek werd ingesteld naar het bombardement. Dat waren Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken en Veiligheid en Justitie.

Zijn de burgerslachtoffers al die tijd onder de pet gehouden?

Het kabinet heeft de Tweede Kamer meermaals ingelicht over mogelijke burgerslachtoffers. Eerst vertrouwelijk op 1 juni 2017. En in april 2018 werd gemeld dat er ‘zeer waarschijnlijk’ burgers waren gedood in Hawija. Om de vliegeniers en hun thuisfront te beschermen tegen eventuele wraakacties, was het beleid er niet hardop over te praten. Deze week deed Defensie dat voor het eerst wel. Bij het bombardement in Hawija kwamen zeker zeventig onschuldige burgers om. En later zijn bij een bombardement op Mosul ook nog eens vier burgers omgekomen doordat een woonhuis werd aangezien voor een IS-hoofdkwartier.

Nu is de Tweede Kamer boos dat het kabinet niet eerder open was. Door de brief van 24 juni 2015 voelt de Kamer zich voorgelogen. Als Rutte ook voor die datum wist van de mededeling van de Amerikanen, kan hem worden aangewreven dat hij medeverantwoordelijk was voor het fout informeren van de Kamer.

Wat heeft Rutte gezegd?

Rutte heeft gezegd dat ‘hem er helemaal niets van bijstaat’ dat hij in 2015 geïnformeerd was. Wel kan hij zich voorstellen dat informatie bekend was bij ambtenaren. Gisteren wilde hij daar bij zijn wekelijkse persconferentie geen toelichting op geven.

En er zijn meer bewindslieden uit die periode die zeggen geen herinnering te hebben. De bewuste brief is niet alleen ondertekend door voormalig minister Hennis, maar ook door haar toenmalige PvdA-collega’s Bert Koenders (Buitenlandse Zaken) en Lilianne Ploumen (Ontwikkelingssamenwerking). Beiden zeggen zich ook niet te herinneren dat hen is verteld van burgerdoden. Opvallend is dat de PvdA de motie van wantrouwen tegen Bijleveld steunde, inclusief Ploumen, tegenwoordig Kamerlid is. Terwijl haar naam evenzeer stond onder de brief met de leugen.

Hoe loopt dit af?

Bijleveld zegt niet te weten hoe de foute formulering in de brief terecht is gekomen, terwijl er weken aan was gewerkt door verschillende ministeries. Volgens betrokkenen is het denkbaar dat het een domme fout was. Het kan zijn dat de formulering ‘voor zover wij weten is er geen sprake van burgerslachtoffers’ al in de tekst is gezet vóór de informatie van de Amerikanen bekend was. En dat daarna verzuimd is dit aan te passen.

Mogelijk is er ook bewust geprobeerd de boel onder de pet te houden. Een oud-ambtenaar van Defensie beschrijft de cultuur op het ministerie als ‘uiterst formeel’. Als Defensie aan andere ministeries slechts laat weten dat ‘er onderzoek wordt gedaan naar een bombardement’, gaan er niet direct alarmbellen af bij andere ambtenaren. “Dat is toch wat anders dan de mededeling: Let op, er is een hele woonwijk de lucht in gevlogen. Dan loop je meteen naar je politiek baas.”

Het kan ook zijn dat meerdere oud-bewindspersonen boter op hun hoofd hebben. Zeker Rutte heeft bij de Tweede Kamer de reputatie dat hij soms last heeft van zijn geheugen als hij in politieke moeilijkheden komt. Zoals in het debat over het afschaffen van de dividendbelasting. Toen zei hij geen herinnering te hebben aan memo’s die er later wel bleken te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden