PlusAnalyse

Rutte IV beleeft zijn eerste stresstest: wat te doen met de onverwachte geldzorgen?

Geld was het smeermiddel om het kabinet-Rutte IV te smeden. Maar in een mum van tijd stapelden financiële tegenvallers zich op. Dat betekent nieuwe afwegingen en heronderhandelen: waar gaat Nederland alle politieke en maatschappelijke wensen de komende jaren van betalen?

Tobias den Hartog
Medewerkers uit de jeugdzorg voerden in maart nog actie op het Malieveld voor meer geld om de werkdruk en de wachtlijsten aan te pakken. Beeld Sem van der Wal/ ANP
Medewerkers uit de jeugdzorg voerden in maart nog actie op het Malieveld voor meer geld om de werkdruk en de wachtlijsten aan te pakken.Beeld Sem van der Wal/ ANP

Amper 17 weken na de feestelijke start van het kabinet, staat Rutte IV voor de eerste stresstest. VVD, D66, CDA en ChristenUnie presenteerden in december nog miljarden kostende plannen, maar inmiddels ligt de wereld er totaal anders bij. De hoge inflatie, de Russische inval in Oekraïne, politieke wensen en ongelukken: er is ‘reparatie’ nodig, aldus minister Sigrid Kaag van Financiën.

Daarom kruipen de politiek leiders van de regeringspartijen vanaf dinsdag bijeen in een zaaltje op het ministerie van Financiën voor heronderhandelingen. Er ligt een stapel hoofdpijndossiers voor ze klaar.

De kopzorgen

Alleen al de Russische inval plaatst de kabinetsplannen in een ander daglicht. Zo ligt er een wens van de Tweede Kamer om nog meer te investeren in Defensie, bovenop de extra 3 miljard per jaar die al het plan was. Dat gaat al snel over 2 miljard extra, wil Nederland de Navo-norm halen.

Daarmee verkleefd is de discussie over de slinkende koopkracht. De inflatie steeg al een tijdje, maar breekt sinds de aanval van Poetin op Oekraïne records als gevolg van de hogere energieprijzen. Onlangs trok het kabinet 2,8 miljard euro extra uit om gestegen kosten voor verwarming en benzine te dempen, maar dat bedrag is ‘pas het begin’ van wat nodig is, vindt een groot deel van de Tweede Kamer. Ook voor 2023 is meer koopkrachtherstel wenselijk, al is het kabinet hooguit van plan om geld te herverdelen, zoals minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Karien van Gennip het formuleerde. Ofwel: om koopkracht te herstellen, moet elders bezuinigd worden.

Dan kampt het kabinet nog met begrotingsproblemen door politieke wensen. Zo had het kabinet zich voorgenomen om de AOW niet mee te laten stijgen met het minimumloon. De Eerste Kamer wil die koppeling wel handhaven. Kosten: 2,4 miljard euro per jaar. En diezelfde senaat wil dat een bezuiniging van 500 miljoen euro op de jeugdzorg wordt teruggedraaid. Daarnaast is er nog eens een tegenvaller van 1 miljard omdat de nieuwe vennootschapsbelasting voor multinationals niet door kan gaan. De EU stak daar vorige week een stokje voor, waardoor er nog eens een gat van een miljard is ontstaan. Alsof dat niet genoeg is, krijgt Nederland ook nog eens 1,3 miljard euro minder uit het Europese coronaherstelfonds, terwijl het mogelijk wel 1,1 miljard méér moet afdragen aan Brussel voor Europese klimaatplannen.

Dit zijn nog niet eens de grootste tegenvallers. De grootste strop kleeft aan belastingbox 3. De constructie waarmee de laatste jaren belasting op vermogen wordt geheven, deugt niet volgens het oordeel van de rechter. Volgens ingewijden gaat het compenseren van beleggers en (vooral) spaarders die te veel belasting hebben betaald, eenmalig 7 miljard euro kosten.

Onder de streep moet het kabinet tenminste 13 miljard euro bij elkaar rapen om alle problemen het hoofd bieden.

Mee- en tegenvallers

Waar is dat geld te vinden? Op zich staat Nederland er financieel niet beroerd voor. Vorige week nog becijferde het CBS dat het begrotingstekort 20 miljard lager uitpakte in 2021 dan voorzien in alle corona-horrorscenario’s . Het lijkt dat daarmee in één klap het gat is gedicht, maar de begrotingsregels schrijven voor dat een meevaller uit het vorige jaar niet gebruikt kan worden om tegenvallers in het volgende jaar te compenseren. Het kabinet moet dus creatiever zijn.

Voor een deel denkt Rutte IV eraan de belasting voor ondernemers te verhogen, specifiek in box 2. Het gaat dan om zogeheten directeur-grootaandeelhouders. In die groep draait het zowel om hoge partners op de sjieke Zuidas, maar ook om eigenaren van familiebedrijven. Het kabinet neigt er nu naar om de problemen rond de spaartaks en de geschrapte vennootschapsbelasting deels te bekostigen via extra belastingheffing in box 2. Dat is lang niet genoeg om alle plannen te betalen. Voor extra middelen kijken bewindslieden naar geld uit het vermaarde Wopke-Wiebesfonds. Dat potje, ooit bedoeld om de economie aan te jagen, komt maar moeilijk tot bestedingen. Er is namelijk een gebrek aan goede plannen.

Met zulk heen-en-weergeschuif van geld is het kabinet niet klaar. Ook een berekening op de achterkant van een bierviltje vertoont nog grote gaten. De gemakkelijkste uitweg is dan snijden in uitgaven. Dat betekent: bezuinigen op regeringsplannen. Bijvoorbeeld op klimaatmaatregelen (35 miljard) of ingrepen ter beperking van de stikstofuitstoot (25 miljard). Maar dat wil het kabinet ook niet. “Onverantwoord,” aldus Kaag. Premier Rutte zei het haar na: “Het regeerakkoord staat.” Tegelijkertijd is het gemakzuchtigste alternatief ook niet aantrekkelijk: de staatsschuld laten oplopen. Het kabinet zeilt al scherp langs de grens wat het zichzelf normaal gesproken toestaat. En de staatsschuld verder laten oplopen betekent ook dat latere generaties die schulden weer moeten terugbrengen.

Timing

Wat dan wel? Daar gaat het vanaf dinsdag over in de komende weken. Het kabinet komt uiteindelijk tot de zogeheten voorjaarsnota die voor 1 juni naar de Tweede Kamer moet. Dat stuk maakt het mogelijk de op Prinsjesdag ingediende begroting tussentijds bij te sturen.

Het blijft opmerkelijk dat er al zo snel na presentatie van het regeerakkoord al flinke bijsturing nodig is. Nu het geld niet meer uit de portemonnee puilt, neemt de politieke spanning toe. Wie gaat het kabinet korten om anderen iets te kunnen geven? Huiseigenaren? Ondernemers?

Als er genoeg geld te besteden is, zijn politieke vrienden zo gevonden. In de huidige tijden van schaarste moet blijken of VVD, D66, CDA en ChristenUnie elkaar nog steeds krachtig vasthouden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden