PlusInterview

Robbert Dijkgraaf: ‘We zitten in een wildwestfase, waarin mensen eerst schieten en dan pas praten’

Robbert Dijkgraaf: ‘Voor mij is de les van de covidcrisis dat wetenschap werkt.’ Beeld Pim Ras
Robbert Dijkgraaf: ‘Voor mij is de les van de covidcrisis dat wetenschap werkt.’Beeld Pim Ras

Wetenschapper Robbert Dijkgraaf is de beoogde nieuwe minister van Onderwijs. Kort voor de voordracht sprak hij over het belang van de wetenschap, nu de samenleving worstelt met grote crises als de pandemie en de klimaatverandering. ‘We begrijpen de werking van een vaccin, maar de werking van de gemiddelde Nederlander is een stapje ingewikkelder.’

Hans van Zon

Robbert Dijkgraaf, hoogleraar mathematische fysica aan de Universiteit van Amsterdam en directeur van het Institute for Advanced Study in Princeton (Verenigde Staten), heeft een intensief jaar achter de rug. “Ik ben niet alleen wetenschapper, ik leid ook een wetenschappelijke organisatie,” zegt hij in een van de statige kamers van het Maagdenhuis aan het Spui.

“Er was een hoop te regelen. We konden gelukkig openblijven, want Princeton ligt geïsoleerd in de bossen met eigen appartementen en kantoren. We hebben schoolborden buiten gezet, met straalkacheltjes ernaast, zodat we nog konden blijven doorwerken,” zegt Dijkgraaf (61).

“Ik heb vooral alle informele contacten van het afgelopen jaar extra weten te waarderen. Die zijn cruciaal in ons werk. Ik zeg weleens als grap ‘degene die het gemakkelijkst is te bedriegen, dat ben je zelf’. Je kan makkelijk geloven in je eigen briljante idee, maar er is niets zo goed als een collega die dat luchtbelletje van zelfoverschatting kan doorprikken. Dat iemand zegt ‘ik vind het een waardeloos idee, maar als we het nou zo gaan doen dan...’ Die momenten zijn heel belangrijk, daar zit de kracht van wetenschappelijk onderzoek.”

Heeft de pandemie het wetenschappelijk onderzoek veranderd?

“In bepaalde sectoren, zeker op het gebied van biomedisch onderzoek, zie je een grote versnelling. Met een gigantische uitwisseling van data. Ik vond het heel inspirerend dat wetenschappelijke ideeën zo snel de wereld over gaan. Voor mij is de les van de pandemie dat wetenschap werkt. Zeker nu, omdat er een pandemie uitbreekt en de maatschappij dringend om hulp vraagt. Dat antwoord kwam ongekend snel. In april 2020 was het meest optimistische scenario dat er in februari 2033 een adequaat vaccin zou zijn tegen Covid-19. De werkelijkheid was anders: de eerste vaccins werden in november 2020 goedgekeurd!”

Wordt deze prestatie onderschat?

“Absoluut. Toen de pandemie uitbrak was de mRNA-technologie nog maar kort voorhanden. Zij werd in eerste instantie ontwikkeld omdat ze goed zou kunnen werken tegen kanker. Niet tegen virussen. Toch werden er razendsnel vaccins ontwikkeld die goed bleken te werken. Wow! Dat was fantastisch. Een prestatie die je kunt vergelijken met de ontwikkeling van de atoombom, om dat formaat gaat het. Misschien dat we ons dat te weinig realiseren. Ik zeg altijd ‘niets is zo praktisch als een goede theorie’, maar er is ook niets zo praktisch als een nieuwe technologie. Nieuwe technologieën blijken ontzettend nuttig te zijn, ook voor een nut dat niemand kon bedenken.”

Wordt de samenleving afhankelijker van de wetenschap?

“Ja. De wereld wordt complexer. De afhankelijkheid van technologie neemt toe. Of we nu willen of niet, de wereld wordt een dorp. Ook op het gebied van klimaat, infectieziektes, dataverkeer. De boodschappen van de wetenschap zullen daardoor aan gewicht winnen, persoonlijk en collectief gedrag beïnvloeden. We willen dat de wetenschap de wereld beter maakt, maar als de boodschap niet welkom is dan wordt er wel behoorlijk tegengas gegeven.”

Kan de wetenschap leveren waar de samenleving om vraagt?

“De wetenschap kan ons niet allemaal gezond maken. Het grote verhaal van de afgelopen eeuwen is hoe de mens enorm heeft geleden onder ziektes en nog steeds doet. Onze gemiddelde levensduur is de laatste honderd jaar meer dan verdubbeld, maar toch zijn er nog veel ziektes. De wetenschap doet ook elders haar uiterste best, maar zij kan ook de economische ongelijkheid in de wereld, de problemen rond duurzame energie en het klimaat niet alleen oplossen. Daar zijn fundamentele beleidsbesluiten voor nodig.”

“Toch is het glas halfvol. Ik verbaas me erover wat de wetenschap allemaal al kan. We zijn al veel verder gekomen dan ik had durven dromen. Het feit dat we zoveel begrijpen van de wereld om ons heen, van onszelf, van ons gedrag en onze geschiedenis, is verbazingwekkend.”

Het lijkt erop dat grote samenwerking tussen verschillende wetenschappelijke disciplines een absolute vereiste is.

“In de strijd tegen corona zie je dat samenwerking cruciaal is. De pandemie is behalve een medisch probleem een gedragsprobleem. We begrijpen de werking van een vaccin, maar de werking van de gemiddelde Nederlander is een stapje ingewikkelder. Hoe moet je omgaan met de natuur, communiceren, hoe breng je de rechten van de samenleving in lijn met die van individuen? Voor meer samenwerking tussen disciplines moet de architectuur van de wetenschap veranderen, moet de wetenschapper zelf veranderen.”

“De vraag is wel of dat kan. Ook in de wetenschap zijn we vaak nog erg conservatief. Maar je ziet dat moderne, jonge wetenschappers graag grenzen verleggen, van alles wat willen doen. In de wetenschap heb je behalve inhoud, feiten en kennis óók creativiteit nodig, want het gaat bij onderzoek om de reis naar het onbekende. Daar moeten we in het onderwijs mensen voor opleiden. We moeten ervoor waken dat de creativiteit tegen de werkelijkheid aan botst en zijn oorspronkelijke geest verliest. Je moet studenten aanleren om vrijer te denken, om te gaan jongleren met al die ingewikkelde kennis die ze opdoen.”

De wetenschap streeft de waarheid na, maar die staat steeds meer onder druk. Dat maakt haar werk en leven er niet gemakkelijker op.

“Wat niet werkt, is dat de wetenschap zich erop beroept dat zij de wijsheid in pacht heeft. Allereerst moeten wetenschappers zelf de waarheid respecteren en erkennen dat we nog heel veel niet weten. Als hij geen antwoord kan geven op een vraag moet hij dat zeggen, want er zullen onzekerheden blijven.”

“Het mooie van de wetenschap is dat je kunt laten zien waar haar waarheid uit is opgebouwd. Dat lukt niet met complottheorieën. Dat zijn luchtbellen. Een wetenschapper kan en moet uitleggen dat er wetmatigheden zijn, natuurwetten waaraan je niet kunt tornen en waaruit blijkt dat wetenschap betrouwbaar is. Belastingwetten kun je ontduiken, natuurwetten niet.”

Wekken wetenschappers soms te hoge verwachtingen?

“Te veel enthousiasme kan een grote vijand zijn. Het is verleidelijk om dingen net iets steviger neer te zetten dan ze zijn. Maar je moet nooit harder gaan duwen dan je kan. Als je in gesprek bent met critici dan moet je je aan je regels houden: dus eerlijk zijn, niet overdrijven. Dat zal uiteindelijk lonen, maar ik voel soms dat je als wetenschapper in het publieke debat al met 10-0 achter staat voordat je aan het debat begint.”

Polarisatie vervuilt het debat. Sommigen maken van wetenschap een wapen.

“Dat is zeer verontrustend. Gediskwalificeerde artikelen die al lang zijn teruggetrokken, duiken nog steeds op in debatten. Samenzweringstheorieën gedijen prima op sociale media. We zitten nu in een soort wildwestfase, waarin mensen eerst schieten en dan pas praten, maar uiteindelijk zal het internet ons en de wetenschap veel goeds brengen.”

U zegt ‘eerst schieten’. De wetenschap ligt soms letterlijk onder vuur. U ook?

“Gelukkig ben ik er zelf geen slachtoffer van, maar ik vind het vreselijk. Neem al die doodsbedreigingen in de richting van virologen. De universiteiten, de overheid en de samenleving moeten pal voor hun wetenschappers gaan staan. Maar niet alleen wetenschappers met onwelkome boodschappen verdienen rugdekking, iedereen die in de vuurlinie ligt zoals politieagenten, ambulancepersoneel, brandweerlieden. Academische vrijheid is een toetssteen voor de kwaliteit van ons leven. De vrijheid om te kunnen denken en te kunnen doen waar het onderwerp je naartoe brengt. Dat is een heel groot goed.”

Dit interview is afgenomen voordat Robbert Dijkgraaf door D66 naar voren werd geschoven als kandidaat-minister voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden