Plus

Rellen van protestcoalitie zijn schreeuw van machteloosheid

Wantrouwen en machteloosheid lijken ten grondslag te liggen aan de rellen van de afgelopen week. Waar gaat dit eindigen?

De piano op station Eindhoven Centraal moest het ook ontgelden tijdens de rellen en is nu vervangen door een nieuw exemplaar. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
De piano op station Eindhoven Centraal moest het ook ontgelden tijdens de rellen en is nu vervangen door een nieuw exemplaar.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

De stad zet zich schrap. Zelfs nu er geen demonstratie is aangekondigd tegen de coronamaatregelen, staat de politie massaal paraat. Zullen opnieuw de ME en het waterkanon eraan te pas komen?

Als er één woord is dat de gebeurtenissen van de afgelopen weken, zelfs de ongekende golf van ongerichte straatrellen die door het land trok, samen kan vatten, dan is het: wantrouwen. Tegen de overheid, tegen de (medische) wetenschap en tegen de media.

Een broze coalitie van virustwijfelaars, vuurwerkfanaten, pro-Zwarte Pietactivisten en verveelde jongeren trekt door de straten. Het roept zo langzamerhand de vraag op of instituten van onze democratische rechtsstaat onder druk staan. Komen zij, als straks de coronacrisis voorbij is, ongeschonden uit de strijd?

‘Schreeuw van machteloosheid’

“Ik zou wat er gebeurt een schreeuw van machteloosheid willen noemen,” zegt Frank Hendriks, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit van Tilburg en auteur van boeken over democratie. “Ik zie op straat niet de mensen lopen van wie je zegt: die hebben in dit land de touwtjes in handen.”

Uit onderzoek, stelt hij, blijkt het vertrouwen in de democratie bovendien nog steeds relatief groot, zeker in vergelijking met de VS. Vorig jaar was het vertrouwen onder het gros van de bevolking zelfs nog wat gestegen. Het volk redeloos, de regering radeloos en het land reddeloos? “Het lijkt erop dat het ongenoegen is geuit en dat de energie nu langzaam wegvloeit. Het protest zal vast nog een keer opleven, maar of dat de Nederlandse democratie diepgaand bedreigt, betwijfel ik.”

Nederlagenstrategie

Maar toch: het stapelt zich op. Er gaat geen dag voorbij of de ziekenhuizen klagen dat ze het niet meer aankunnen, het onderwijs kraakt in zijn voegen en de politie raakt zienderogen vermoeid. In de Tweede Kamer klinkt al luid en duidelijk de roep om inzet van het leger, de ultieme nederlagenstrategie.

Heel fijn is het track record van de overheid de laatste tijd toch al niet. De campagne om het land te vaccineren komt, zacht gezegd, moeizaam op gang. De toeslagenaffaire, waarbij de overheid zich met al haar kracht tegen de eigen burgers keerde, ligt nog vers in het geheugen. En daar kwam deze week ook nog het schandaal bij van de GGD, die frank en vrij de data van cliënten liet lekken.

Kerntaken

“Dan ga je vanzelf wel twijfelen aan de instituties van de staat,” zegt Arjen Boin, hoogleraar publieke instituties en openbaar bestuur in Leiden. “Als de overheid zijn kerntaken niet vervult, ontstaat er ruimte voor protest. Dat mag natuurlijk, dat is heel gezond in een democratie, maar nu er geweld bij komt kijken is het een ander verhaal.”

Democratie werkt, aldus Boin, bij de gratie van het feit dat je de afgesproken regels niet voortdurend af hoeft te dwingen.

Op straat, zegt hij, is het sentiment: de elite onderdrukt mensen en de media praten het goed. “Dat horen we natuurlijk al jaren, maar veel verder dan die boze vaststelling was het nog niet gekomen. Het heeft me verrast hoeveel mensen bereid zijn om nu daadwerkelijk actie te ondernemen. Een kaartje te kopen voor de trein om op het Museumplein de confrontatie aan te gaan.”

Leaderless protest, zoals dat heet. Het wachten is, zegt Boin, tot er iemand komt om de onvrede te exploiteren. “Als dat in de Verenigde Staten kan, waarom zou dat dan niet ook hier kunnen?”

Ongericht verzet

Het is precies de angst van Jan Willem Duyvendak, hoogleraar sociologie aan de UvA en directeur van onderzoeksinstituut Nias. Een wankel samenraapsel van ongericht verzet? “Trump heeft laten zien dat sommige politici heel handig zijn in het smeden van onwaarschijnlijke coalities.”

Hij wijst op de PVV, de partij die op Urk aankondigde de avondklok niet te willen handhaven. En op Forum voor Democratie van Thierry Baudet, dat opriep in verzet te komen tegen de door het kabinet aangekondigde anticoronamaatregelen.

“Baudet heeft het nu misschien uit zijn handen laten vallen,” zegt hij. “Maar bij de laatste binnenlandse verkiezingen, voor de Provinciale Staten, kwam hij als grootste uit de bus. De gespannen verhouding tussen Baudet en de waarheid lijkt erg op die tussen Trump en de waarheid. Ik schat dat zo’n 20 tot 25 procent van de Nederlanders in zijn eigen wereld leeft. Mensen die zich niets meer aantrekken van de feiten. Die groep groeit en laat steeds luider van zich horen.”

Barsten in rechtsstaat

De ontwikkelingen in Amerika laten wat hem betreft zien wat er gebeurt als groepen burgers niet meer met elkaar in gesprek zijn, gemeenschappelijke grond ontberen. Dan ontstaan scheuren en barsten in de democratische rechtsstaat. “De coronacrisis is er niet de oorzaak van, maar heeft die barsten wel aan de oppervlakte gebracht.”

Levert het blijvende schade op? Duyvendak: “Laat ik positief blijven. Dat de zaken nu op scherp staan, kan er ook toe leiden dat we de ernst van de situatie eindelijk onder ogen leren zien.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden