Plus Achtergrond

Rechtszaak na ontslag filmproject Anne Frank: ‘Ze mag geen excuus zijn’

Hoe zet je Anne Frank en de Tweede Wereldoorlog neer in een film? Voor Mijn beste vriendin Anne Frank zijn regisseur Ate de Jong en scenarist Paul Ruven er niet uitgekomen. De Jong: ‘Ik ben ontslagen omdat ik de film beter wilde maken.’

Anne Frank (l) en Hannah Goslar, mei 1940, Merwedeplein in Amsterdam. Over hen gaat de film Mijn beste vriendin Anne Frank. Beeld Anne Frank Fonds Basel/Getty Images

Tijdens het festival van Cannes, afgelopen mei, was regisseur Ate de Jong nog de koning te rijk; het Amerikaanse vakblad Variety meldde dat hij Mijn beste vriendin Anne Frank ging verfilmen, een speelfilm met een budget van ruim 2,5 miljoen euro, gebaseerd op de memoires van Hannah Gos­lar, de Amsterdamse vriendin van Anne Frank. “Ik was toen al vijftien, zestien maanden bezig met de film, maar al die tijd was de financiering nog niet rond. Toen wel. Het nieuws kon eindelijk naar buiten.”

Begin 2018 was De Jong door Paul Ruven gevraagd of hij het scenario wilde lezen dat hij samen met zijn partner Marian Batavier had geschreven. Dennis Bots was toen nog de beoogde regisseur, De Jong moest Mijn beste vriendin Anne Frank coproduceren. “Ik heb met Paul aan Het bombardement gewerkt; ik beschouw hem als een vriend, dus ik dacht: waarom niet?” vertelt De Jong in een Amsterdams café. Hij heeft een briefje met aantekeningen bij zich en wikt en weegt zijn woorden zorgvuldig, ‘want er dreigt een rechtszaak, omdat ik drie maanden geleden zonder gegronde reden ben ontslagen’.

De Jong (66) regisseerde films en series in Neder­land, Duitsland, Engeland en de VS, waaronder Een vlucht regenwulpen (1981), Miami Vice (1987), Drop Dead Fred (1991), Het bombardement (2012) en Love Is Thicker Than Water (2016). Ook produceerde hij tal van films, zoals Left Luggage (1998), De ontdekking van de hemel (2001) en Zomerhitte (2008).

Hij neemt een slok van zijn muntthee. “Toen ik het scenario had gelezen, heb ik Paul gezegd: ‘Het is nog niet goed genoeg, maar het is een wereld­project; ik doe graag mee.’ Dat gaf het project een enorme impuls, want ik heb contacten die Paul niet heeft, bijvoorbeeld in Amerika, en de ambities reikten verder dan Nederland.”

Het bombardement was een echte situatie met een gefingeerd verhaal, Mijn beste vriendin Anne Frank is een waargebeurde geschiedenis, waarover veel feiten bekend zijn bij een groot publiek. Dat maakt voor De Jong een belangrijk verschil; anders dan bij Het bombardement, waarbij hij vond dat hij zich de nodige vrijheden kon veroorloven, moesten in het verhaal over de vriendschap tussen Hannah Goslar en Anne Frank authenticiteit en geloofwaardigheid vooropstaan. “Ik vond dat alles wat er in de film gebeurt, moest worden gecheckt. Natuurlijk, je moet altijd dingen aanpassen, want het moet een film worden, maar er zit een grens aan wat wel en niet kan. En die grens ligt bij Paul en mij anders, ontdekte ik.”

Ruis op de lijn

De Jong, die intussen was gevraagd de film ook te regisseren, zette zijn vragen en opmerkingen op verzoek van Ruven en Batavier op papier. “Daar zaten allerlei soorten vragen bij: regisseursvragen, dramaturgische vragen en heel veel feitelijke en historische vragen. Er was bijvoorbeeld sprake van dat Hannah en Anne buurmeisjes waren in juli 1942. Ik vroeg me af of dat klopte. Nee dus.”

De samenwerking verliep aanvankelijk in harmonie, maar gaandeweg kwam er ruis op de lijn. “Na een paar maanden lag er een nieuwe scriptversie. Die riep weer nieuwe vragen op bij mij, maar Paul wilde discussie noch overleg. Wel mocht ik weer geschreven kanttekeningen aanleveren. Dat waren er dit keer geen 450, maar nog altijd een fiks aantal. Toen zei Paul tegen me: jij bent zo ontzettend kritisch, wij kunnen niet meer samenwerken. En toen was het voorbij.”

Een van de belangrijkste geschilpunten ging over de rol van Anne Frank. “Ik vind: als je een film maakt over de beste vriendin van Anne Frank, moet ie ook over de beste vriendin gaan. Je mag Anne Frank niet gebruiken als een excuus omdat dat wel een goede brandname is. Zo banaal als ik het nu zeg, heb ik het ook met Paul besproken; het mag nóóit commercieel misbruik worden van Anne Frank.”

Dat hij nu naar buiten treedt, komt doordat het Filmfonds, dat in juli al 650.000 euro subsidie toekende, vorige maand akkoord is gegaan met een regiewissel; Ben Sombogaart is nu de regisseur van Mijn beste vriendin Anne Frank. “Volgens mijn advocaat is er daarmee een onomkeerbare situatie ontstaan.”

Niet meer te lijmen

Op de vraag of het niet een beetje naïef is dat hij helemaal niets heeft zien aankomen, haalt De Jong zijn schouders op. “Nee, dat vind ik niet. Ik had diplomatieker moeten wezen; ik had vaker moeten zeggen wat er wél goed is aan het script, maar ik realiseerde me niet dat dat nodig was.”

Hij neemt nog een slok thee, verzucht dan dat ‘de waarheid soms parfum nodig heeft’. “Maar ik heb nooit gezegd: zó moet het. Ik heb alleen maar gevraagd: klopt dit wel? Waarom gebeurt dit zo? Uiteindelijk gaat het om de kwaliteit van het project, dat is het enige wat telt. En dát vind ik het vreemde: ik ben ontslagen omdat ik de film beter wilde maken.”

De Jong sprak een aantal keer met Hans de Weers, die hem opvolgde als producent, maar de vertrouwensbreuk met Ruven bleek niet meer te lijmen. Nu wil hij financiële genoeg­doening. “Het is ingewikkeld. Zonder te overdrijven heb ik de film mede mogelijk gemaakt, het was Paul alleen niet gelukt en met mij erbij is het wel gelukt. Mijn motivatie was ook doorslaggevend bij de subsidietoekenning van het Filmfonds. En er zit ook een auteursrechtelijke kant aan; ik heb veel aan het script gedaan.”

Het bedrag dat Ruven hem bood als afkoop, is volgens De Jong ‘niet fatsoenlijk’. “Dus heb ik een advocaat in de arm genomen. Volgens hem kan het allemaal niet, wat Paul heeft gedaan, maar gelijk hebben is nog niet hetzelfde als gelijk krijgen. Het is nu aan de rechter. Mijn droom is aan diggelen, ik ben een illusie armer. Toch hoop ik dat het een geweldige film zal worden.”

Mijn beste vriendin Anne Frank moet november 2020 in de Nederlandse bioscopen te zien zijn.

Reacties

Paul Ruven en Hans de Weers
“Tijdens de voorbereiding had Ate de Jong bijna nooit tijd, was hij veel bezig met andere zaken zoals zijn boeken, een kinderserie voor tv en nog wat zaken. Zijn opmerkingen over het script en voorgestelde veranderingen waren zo talrijk en vaak niet ter zake doende, dat daar eigenlijk vooral uit bleek dat de beoogde regisseur zeer onzeker was over hoe deze film aan te pakken.”

“Toen wij als producenten niet verder wilden vanwege die gewenste aanpassingen, zei Ate ineens het script ook zo te kunnen draaien zoals het er lag. Dat is natuurlijk geen basis waarop je verder wilt met een regisseur.”

“De Franse actrice Isabelle Adjani was meer dan geïnteresseerd om de rol van Hera te spelen, een Griekse Jodin, die ook in Bergen-Belsen zat. Ate bood haar ineens twee rollen aan in de film, die niets met elkaar van doen hadden. Dit deed Isabelle besluiten geen enkele rol te spelen. Uiteraard, zou je bijna zeggen.”

“Ook stelde Ate voor om met een script zonder dialogen de film te gaan draaien. Hij zou de acteurs dan wel de hele film laten improviseren. Ook onacceptabel voor ons. Verder hebben wij niets, maar dan ook helemaal niets gebruikt van wat Ate soms voorstelde voor het script. Dus auteursrechtelijk is er ook geen zaak. Jammer dat het zo gelopen is, maar soms gaan de dingen zo.”

Frank Peijnenburg, Filmfonds
“Het komt vaker voor dat er tijdens de ontwikkeling van een project veranderingen plaatsvinden. Een regiewissel is natuurlijk heel fundamenteel. De producent moet dat gemotiveerd aan het Fonds voorleggen, onderbouwd met een duidelijke visie van de producent en de beoogde nieuwe regisseur. Die stukken zijn door de producent ingediend en daarmee zijn wij akkoord gegaan.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden