PlusAnalyse

Rechtsstaat is niet heilig voor ruim een op de drie Nederlanders

Een derde van de Nederlanders vindt dat de regels van de democratische rechtsstaat terzijde geschoven mogen worden om ingewikkelde problemen op te lossen. De opvatting leeft bij mensen van alle politieke kleuren en onder theoretisch en praktisch geschoolde mensen, zo blijkt uit nieuw onderzoek.

Hans van Soest
Klimaatmars waarbij het kabinet wordt opgeroepen meer te doen tegen klimaatverandering.  Beeld Joris van Gennip
Klimaatmars waarbij het kabinet wordt opgeroepen meer te doen tegen klimaatverandering.Beeld Joris van Gennip

Ruim een derde van de bevolking vindt dat het kabinet veel daadkrachtiger moet optreden om ingewikkelde vraagstukken zoals klimaatverandering of migratie aan te pakken. Oók als daarvoor wetten of rechterlijke uitspraken moeten worden genegeerd. Dat blijkt uit de monitor Democratisch Bewustzijn in Nederland van de Anne Frank Stichting en het Verwey-Jonker Instituut.

Voorop gesteld: het overgrote merendeel (90 procent) van alle Nederlanders zegt het eens te zijn met de regels van onze parlementaire democratie en de rechtsstaat. Maar tegelijkertijd heeft ruim een derde er geen moeite mee als belangen van minderheden of wetten worden genegeerd om ingewikkelde problemen op te lossen.

De neiging om democratische regels opzij te schuiven komt onder de kiezers van alle politieke partijen voor, van links tot rechts. Opvallend is dat vrijwel alle kiezers stellen dat onze huidige democratische rechtsstaat heel belangrijk is. Maar zodra het gaat om een probleem dat hen na aan het hart ligt, willen opvallend veel mensen ineens dat er regels worden genegeerd om de door henzelf gewenste oplossing te forceren.

Wetten

Zo vindt 37 procent dat ‘regeringen moeten doen wat de meeste Nederlanders willen, ook al zijn er wetten die dat niet toestaan’. Een zelfde percentage vindt dat er te veel rekening wordt gehouden met de opvattingen en belangen van de minderheid. En ruim een derde vindt ook dat oppositiepartijen minder gehoord moeten worden als problemen zo ‘daadkrachtiger’ kunnen worden aangepakt. Een op de vijf Nederlanders vindt zelfs dat een kabinet het parlement of uitspraken van rechters moet negeren als die de regering hinderen bij het vinden van een oplossing voor iets.

Directeur Ronald Leopold van de Anne Frank Stichting noemt de uitkomsten ‘zorgelijk’. “Zeggen dat de mening van anderen minder belangrijk is, dat rechters of de oppositie soms maar aan de kant moeten worden geschoven, dat is de rot aan de pijlers van onze democratie.”

De onderzoekers zien vooral onder jongeren tussen 18 en 24 jaar een groeiend gevoel dat de wens van minderheden of bestaande wetten best genegeerd mogen worden als die een daadkrachtige oplossing van een probleem in de weg staan. De onderzoekers pleiten er dan ook voor om in het onderwijs meer aandacht te besteden aan hoe ons bestel werkt.

Tweede Wereldoorlog

De Tweede Wereldoorlog was lang een moreel ijkpunt in onze samenleving, zegt Leopold. “In de schaduw van de oorlog hebben we een rechtsstaat opgebouwd die lang volkomen vanzelfsprekend was voor iedereen. Maar de oorlog ligt tachtig jaar achter ons. Je ziet dat inmiddels een forse minderheid het niet erg vindt om die verworvenheden eventjes terzijde te schuiven.”

Leopold: “Je kunt zeggen: dit probleem sleept al zo lang, dat moet toch een keer worden opgelost? Of: de meerderheid wil dit toch? Maar we hebben wel spelregels met elkaar. Als je daar eenmaal mee gaat marchanderen, kan hier hetzelfde gebeuren als in Hongarije.”

Aan de vooravond van Dodenherdenking en Bevrijdingsdag zegt hij dat we moeten uitkijken alles te vergelijken met de Holocaust. “Maar,” waarschuwt Leopold: “Dit onderzoek geeft wel aan dat we alert moeten zijn. Anne Frank is geboren in 1929. Je kon veel kritiek hebben op de Weimar Republiek, met het was wel een democratisch land. Vijftien jaar later is ze om het leven gekomen in barbarij. De les is dat het snel kan gaan. Democratie vergt onderhoud!”

Sterke leider

Van een onderzoek waarin ondervraagden klagen dat de politiek best krachtdadiger mag zijn tot de angst dat Nederland afglijdt naar een ondemocratisch land. Het lijkt een wel heel grote stap. Maar die is sneller gemaakt dan je denkt, waarschuwt Leopold: “Je ziet het ook in andere landen. Kijk hoeveel kiezers in Frankrijk op Le Pen hebben gestemd, kijk naar de onrust in Washington na de presidentsverkiezingen. Door de toenemende polarisatie zijn we steeds eerder geneigd de pijlers onder onze rechtsstaat te verschuiven.”

We blijken soms wat ambivalent met het begrip democratie om te gaan, ziet onderzoeker Ron van Wonderen van het Verwey-Jonker Instituut. “Terwijl mensen de parlementaire democratie wel de beste bestuursvorm vinden, hebben we tegelijkertijd het gevoel dat de politiek niet in staat is om complexe problemen op te lossen. Zodra we ons ergens heel erg zorgen over maken, zegt een best grote groep dat er een sterke leider nodig is. Dan neigen we naar minder liberale vormen van bestuur.”

En dat is niet voorbehouden aan een specifieke groep kiezers. Het geldt zowel voor theoretisch als praktisch opgeleiden. Voor zowel rechtse als linkse kiezers. De neiging de democratie maar even aan de kant te schuiven als dat in ons eigen straatje goed van pas komt, komt onder alle groepen evenveel voor. Wel zien de onderzoekers een groei onder jongeren tussen de 18 en 24 jaar ten opzichte van de vorige meting.

Coronacrisis

Van Wonderen vermoedt dat dat komt door de coronacrisis waarin veel jongeren gefrustreerd raakten. “Het vertrouwen in de overheid die problemen kan oplossen is gedaald. Bijvoorbeeld bij een ingewikkeld probleem als klimaatverandering zeggen mensen die zich daar veel zorgen om maken eerder dat er maar eens een keer moet worden doorgepakt. Ook als dat ten koste gaat van de mening van anderen. Alleen: wat is dan de volgende stap? Doe je het dan bij een volgend probleem weer?”

Zijn collega-onderzoeker Willem Wagenaar (Anne Frank Stichting) trekt een vergelijking met wat in Polen en Hongarije gebeurt. “Daar wordt de vrije pers of de oppositie buitenspel gezet om effectiever te kunnen besturen. Maar in ons democratische stelsel is het niet voor niets van belang dat we ook rekening houden met de wens van minderheden. Het dient om stabiliteit te behouden en onvrede te voorkomen.”

Nou is ons politieke systeem soms stroperig. En een Tweede Kamer met twintig partijen leidt al snel tot eindeloze debatten en waterige compromissen. Tegelijkertijd is het wél een systeem waarin heel veel meningen vertegenwoordigd zijn. Wagenaar: “Ons systeem is complex en kwetsbaar. Maar de tirannie van de meerderheid of partijen die zeggen dat zij de wil van het volk vertegenwoordigen, zoals in Hongarije de partij van Orbán doet, zorgen ervoor dat grote delen van de bevolking niet meer gehoord worden. Dat is uiteindelijk een glijdende schaal.”

Teleurgesteld

Aanleiding voor de onderzoekers om te pleiten voor meer les in hoe democratie werkt. Want dat is niet altijd makkelijk. Zo veel meningen van allemaal mensen die vinden dat zij gelijk hebben en die allemaal teleurgesteld zijn als er een compromis wordt gesloten waar ze niet helemaal hun zin door krijgen. Zeker in deze periode van polarisatie waarin veel mensen in hun eigen ‘informatiebubbel’ zitten, is er soms weinig begrip voor de mening van anderen.

Leopold: “We moeten leren om samen te leven met mensen die erg van ons verschillen, ook qua politieke opvattingen. Onze democratie biedt de beste bescherming om te voorkomen dat de geschiedenis zich herhaalt en sommige groepen niet meer gehoord worden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden