Plus

Radicaliseren corona-demonstranten? ‘Open geen deur die niet meer dicht kan’

Tussen de veelal vreedzame corona-demonstranten duiken soms agressieve betogers op die een politicus of een journalist belagen. Wanneer wordt hun woede echt gevaarlijk? “We zitten in een flow waarin mensen elkaar ophitsen.”

Beeld ANP

“Hier kut! Hier heb je 100 vragen, die kun je nu gaan stellen!,” schreeuwt Jeroen Kalksma tegen een verslaggeefster van videoplatform NieuwNieuws. Hij beent woest op haar af, tussen de andere demonstranten door. In zijn ene hand heeft hij zijn lijst met 100 vragen, met zijn andere hand probeert hij plots de microfoon uit de handen van de verslaggeefster te rukken. “Opkankeren met die microfoon. Oprotten.”

Als Kalksma later iets is gekalmeerd, zegt hij voor de camera, tegen de verslaggeefster: “Heb jij enig idee wat er aan de hand is? Niemand denkt hier zelf na.” Om daarna te schreeuwen: “We hebben heel veel woede! Het enige wat helpt, is heel veel woede. Want mensen zoals jullie, die het Nederlandse volk voorliegen, hebben geen flauw benul wat er aan de hand is.”

Hoax

Het was afgelopen maandag een vrij rustige demonstratie op het Mediapark in Hilversum, tegen het vermeende fake-news van de NOS en andere media. Veel van de ongeveer dertig demonstranten zien de coronapandemie als een hoax, vinden dat de overheid met de coronamatregelen hun vrijheid afpakt en verwijten de media de verkeerde vragen te stellen. Het is een demonstratie die lijkt op de betogingen die de afgelopen weken op veel andere plekken in Nederland hebben plaatsgevonden.

De overgrote meerderheid van die demonstranten betoogt rustig, maar individuen gaan soms over de schreef. De felheid, de woede, het vermeende onbegrip en het begin van fysiek geweld van Kalksma tegenover de verslaggeefster van NieuwNieuws? Het lijken de klassieke tekenen van een radicaliseringsproces. Ze roepen de vraag op: wanneer wordt woede gevaarlijk?

Beeld ANP

Radicaler

“Ik schrok van wat er gebeurde,” zegt Dennis Schouten, videochef van NieuwNieuws en ook aanwezig bij de demonstratie. Op de beelden is te zien dat hij snel tussen zijn verslaggeefster en de demonstrant gaat staan, om te voorkomen dat het incident verder uit de hand loopt. Schouten, die zelf veelbesproken reportages maakte voor PowNed en Veronica Inside en wel wat gewend is: “Ik probeer altijd in iemands ogen te kijken om te zien hoe iemand er aan toe is. Deze man had een zonnebril op, maar hij was echt heel boos. Je merkt dat hoe langer deze situatie duurt, hoe langer deze mensen hun zin niet krijgen, hoe radicaler ze worden.”

Het incident op het Mediapark was zeker niet het eerste. Op 20 augustus belaagde Danny V. uit Heerlen Tweede Kamerlid Pieter Omtzigt terwijl die laatste op weg naar het Kamergebouw was. Ook dat is gefilmd. “Ik zal je doodslaan,” roept een stem die van V. lijkt. Hij werd een paar dagen later opgepakt door de politie en moet voor de rechter komen. En begin augustus filosofeerde muzikant Lange Frans samen met corona-complotdenker Janet Ossebaard in een video over het doodschieten van premier Mark Rutte.

Boosheid

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) zei naar aanleiding van die laatste video tegen deze nieuwssite dat dergelijke incidenten ‘zeker de aandacht hebben’. De dienst komt er binnenkort op terug in haar Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland, dat enkele keren per jaar verschijnt.

Ook radicaliseringsdeskundigen maken zich zorgen. “Het is een indrukwekkend filmpje,” zegt Allard Feddes, assistent-professor Sociale Psychologie aan de Universiteit van Amsterdam, over de reportage op het Mediapark. “Ik zie boosheid, bijna haat. Maar er zit waarschijnlijk ook een heel verhaal vóór.” Feddes is gespecialiseerd in radicalisering en deed onderzoek naar ‘triggermomenten’: welke momenten in het leven van iemand zorgen ervoor dat hij radicaliseert?

Gevoeligheidsfase

Want boze demonstranten belanden niet zomaar opeens in de situatie dat ze Pieter Omtzigt het doorlopen beletten en ‘dood willen slaan’ of een verslaggever een microfoon uit de handen rukken. Ze hebben daarvoor al een mentale reis afgelegd om op dat niveau van woede te komen. Het zijn stappen die in elk radicaliseringstraject worden afgelegd, of iemand nu extreem-rechts, extreem-links, een jihadist of een corona-radicaal wordt. Feddes: “Ongeacht van de inhoud van de ideologie: de psychologische processen zijn tot op zekere hoogte vergelijkbaar.”

Een radicaliseringsproces begint ‘in de gevoeligheidsfase’, stelt Feddes. “Mensen zijn daarin op zoek, vatbaar voor ideeën die ze tegenkomen.” Fase twee is het daadwerkelijk op zoek gaan naar een groep of ideologie die antwoorden biedt op vragen. Als iemand zich daarna, fase 3, zich daadwerkelijk bij zo’n groep aansluit wordt het steeds lastiger voor de buitenwereld om contact te leggen. Zo’n groep is vaak een echokamer van de eigen ideologie. “De laatste fase, dat je echt ondemocratische daden gaat plegen, bereiken gelukkig maar weinig mensen.”

Beeld ANP

Katalysator

Of iemand steeds een volgende stap neemt, hangt doorgaans samen met triggermomenten. Vaak een heftige gebeurtenis in iemands persoonlijk leven: de dood van een geliefde, een relatiebreuk of het verlies van een baan. Grote wereldgebeurtenissen, zoals nu de coronapandemie, werken dan als katalysator.

“De pandemie versterkt de sentimenten die er al waren in een onderstroom van de maatschappij: mensen zien de grip op hun leven verdwijnen. Dat leidt tot onzekerheid en vervreemding,” zegt radicaliseringsexpert Najib Tuzani van adviesbureau NTA. “Mensen voelen zich machteloos.” Het maakt hen gevoelig voor extremistische ideologieën. “Die ideologieën gaan ervan uit dat de wereld verdorven is en dat we naar een utopie toe moeten.” Voor sommige coronademonstranten is die verdorven wereld te wijten aan een complot van (onder meer) politiek en media die de burgers voorliegen.

Deur open

Daar schuilt een gevaar, ziet Tuzani. “Pieter Omtzigt en de verslaggeefster van NieuwNieuws zijn individuen, maar ze worden gezien als onderdeel van het systeem. Ze worden gedehumaniseerd in feite, daarmee kan het voor mensen toelaatbaar worden hen iets aan te doen.” Danny V., de man die Omtzigt bedreigde, zei later tegen NRC Handelsblad dat zijn actie niet per se tegen de parlementariër was gericht, ‘maar tegen het hele politiek bestel. “Die verraden het volk, het zijn pionnen van de elite en de farmaceutische industrie.” Hij zei ook ‘nooit een politicus iets aan te zullen doen’.

“Woorden zijn hier heel belangrijk,” stelt Tuzani. ,,Als je zegt: geweld moet kunnen, dan doe je een deur open die je niet zomaar meer dicht krijgt. Ik zie hier niet zo snel groepen die geweld gaan toepassen, maar we zitten wel in een flow waarin mensen elkaar ophitsen en dan heb je niet altijd alles meer in de hand. Er kan iemand tussen zitten die het gevoel heeft dat hij toch niets meer te verliezen heeft en het systeem als schuld van zijn falen ziet.”

‘Leven in een leugen’

Terug naar het Mediapark. De demonstratie tegen het vermeende nepnieuws van de NOS werd mede-georganiseerd door het Algemeen Burger Collectief. “Dat opstootje? Ja, dat waren lelijke beelden, daar wordt niemand vrolijk van. Ik was blij dat andere demonstranten tegen die man zeiden dat hij rustig moest doen,” zegt woordvoerder Ferdinand van der Neut. “Ik ken die man die erbij betrokken was niet, hij deed raar. Sommigen zeiden dat hij een agent-provocateur was. Ik praat zijn boosheid en agressie niet goed, ik denk dat hij zich machteloos voelt, dan worden mensen soms fysiek.”

Jeroen Kalksma zelf heeft de video van het incident gedeeld op zijn Facebookpagina en stelt daarin geen spijt te hebben van wat er is gebeurd. “Want we leven in een leugen.” Een deel van de 100 vragen die hij de verslaggeefster wilde opdringen, heeft hij erbij gezet. Ze gaan onder meer over het ‘gebrek aan bewijs voor het houden van 1,5 meter afstand’, de volgens hem onbetrouwbare coronatesten en ‘waarom vertelt de media niet dat de overheid liegt?’.

Nadere toelichting wil Kalksma niet geven op het incident van maandag: “Nee, pleur op. Steek je energie maar in het zoeken naar antwoorden op mijn vragen.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden