Plus Achtergrond

Psychiaters die patiënten fouilleren: nieuwe ggz-wet stuit op weerstand

Op 1 januari is de wet waarmee psychiatrische patiënten een gedwongen behandeling krijgen, veranderd. De patiënt, familie en het OM krijgen meer inspraak, maar psychiaters zijn sceptisch. ‘Niet iedereen die gek doet, is psychiatrisch ziek.’

Van links naar rechts: staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid), minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) en minister Sander Dekker (Rechtsbescherming). Beeld ANP

1. Wat is er aan de hand?

Op 1 januari is de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg in werking getreden, waar tien jaar aan is geschaafd. In de nieuwe wet hebben psychiaters een voorname rol, maar veel psychiaters staan er niet achter. Beroepsvereniging NVvP (Nederlandse Ver­eniging voor Psychiatrie) pleitte tevergeefs voor aanpassingen. De wet vervangt de Wet Bopz (Bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen).

2. Wat vinden de psychiaters er verkeerd aan?

De voornaamste bezwaren zijn de toename van de bureaucratie en de vrees voor de medicali­sering van een maatschappelijk probleem. Elk jaar stijgt het aantal meldingen over verwarde personen – in Amsterdam ging het in 2018 om 7760 gevallen –, maar de psychiatrische crisisdienst schat dat nog geen 3 procent een psy­chiatrische stoornis heeft die dwangopname rechtvaardigt. Verwarde personen blijken vaker fors ruziënde huisgenoten, dementerende bejaarden of laveloze feestgangers te zijn dan psy­chiatrische patiënten.

“Niet iedereen die gek doet, is psychiatrisch ziek,” zegt psychiater Pieter Prins. “Maar in de nieuwe wetgeving krijgt de officier van justitie een zwaardere rol in het beslissingsproces. Als die vindt dat we moeten behandelen, terwijl daar psychiatrisch geen reden toe is, verwordt de psychiatrie tot een soort detentie-light.” De vrees is dat er meer gedwongen psychiatrische behandelingen zullen plaatsvinden.

3. Wat verandert er aan de bevoegdheden van psychiaters?

Onder de nieuwe wet mogen psychiaters pa­tiënten fouilleren en hun huis doorzoeken op drugs. Psychiaters vinden dat een politietaak. Ze hebben een witte jas, geen politieblauwe, zeggen ze. “Fouilleren en huizen doorzoeken zullen wij in Amsterdam dan ook zeker niet gaan doen,” zegt Marije Rozendal, psychiater bij de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam. Zij beoordeelt wie van de verwarde personen een ernstige psychiatrische aandoening heeft die een onmiddellijke behandeling noodzaakt en wie zich afwijkend gedraagt zonder een acute psychiatrische aandoening te hebben.

4. Wat zijn de voordelen van de nieuwe wet?

“Dat mensen sneller behandeld kunnen worden,” aldus Rozendal. De oude wet was vooral een opnamewet, die mensen hun vrijheid ontnam door plaatsing op een gesloten afdeling. Eenmaal daar kon het maanden duren voordat een patiënt met een psychose de noodzakelijke medicatie kreeg. Onder de nieuwe wet kan de behandeling veel eerder beginnen, daar is niet eens een opname voor nodig. Mensen kunnen ook thuis hun dwangmedicatie krijgen.

5. Wat verandert er voor de patiënt?

Die krijgt een grotere rol. De psychiater moet de voorgestelde behandeling –ook een dwangbehandeling – voorleggen aan de patiënt. Ook de familie van de patiënt moet worden betrokken bij de voorgestelde behandeling. Daarmee trekt de wet lering uit gevallen waarin het de afgelopen jaren misging. De familie van Bart van U., de moordenaar van Els Borst, had bijvoorbeeld al vaak – tevergeefs – aangedrongen op gedwongen behandeling. “De familie krijgt inspraak, maar ook taken,” zegt Rozendal van de Amsterdamse crisisdienst. “Eigenlijk is dat heel logisch, want de psychiater is een tijdelijke partij bij de behandeling van een patiënt, terwijl de familie altijd blijft.”

6. Zijn er nog meer veranderingen?

Ja. Elke Nederlandse gemeente moet een meldpunt openen waar burgers het vermoeden van een ernstige psychiatrische stoornis van een ander kunnen melden. Binnen twee weken moet dan psychiatrisch onderzoek volgen.

Daarnaast moeten gemeenten een tegen­prestatie leveren als inwoners een gedwongen behandeling krijgen. Heeft iemand met een drankverslaving en een bipolaire stoornis bijvoorbeeld geen woning en geen inkomen, dan neemt de slagingskans van een dwangbehandeling af. De gemeente moet onderzoeken of zo iemand een uitkering of een dak boven z’n hoofd kan krijgen.

Hoe werkt het in de praktijk?

In een casus over de fictieve patiënt Bas (25) wordt uitgelegd wat de wetswijziging betekent. Bas volgt een hbo-opleiding. Acht maanden geleden is hij door zijn huisarts aangemeld voor psychiatrische diagnostiek en zo nodig behandeling. Bas is erg achterdochtig. Hij is ervan overtuigd dat er een complot tegen hem is gevormd en tijdens een ge­sprek wordt hij afgeleid door stem­men die anderen niet horen. Er is sprake van een psychose, maar Bas wil geen medicatie nemen. Zijn opleiding stagneert, hij wordt ontslagen in het restaurant waar hij een bijbaantje heeft en hij loopt schulden op. Zelf vindt Bas niet dat hij ziek is. Hij weigert behandeling.

Oude wetgeving
Zijn behandelend psychiater heeft geconstateerd dat de behandeling van Bas spaak loopt. Een onafhankelijke psychiater beoordeelt Bas. Hij constateert teloorgang door een ­psychiatrische aandoening. Er komt een rechter langs en die oordeelt dat Bas gedwongen moet worden opgenomen in een kliniek. Ondanks de gedwongen opname weigert Bas nog steeds medicatie en blijft hij erg achterdochtig. Pas na een aantal weken, waarin wordt geprobeerd Bas vrijwillig medicatie in te laten nemen, kan er een procedure in gang worden gezet om Bas tot het innemen van medicatie te verplichten.

Als hij eenmaal pillen slikt, neemt het complotdenken af en verdwijnen de stemmen in zijn hoofd. Bas mag de kliniek verlaten op voorwaarde dat hij dagelijks zijn medicatie blijft innemen. Als hij dat niet doet, kan hij weer worden opgenomen. Maatschappelijk werk probeert Bas na zijn ontslag uit de ­kliniek aan inkomen, schuldsanering en een nieuwe opleiding of bijbaan te helpen.

Nieuwe wetgeving
Gezien de mate van teloorgang besluit de behandelend psychiater van Bas gedwongen zorg aan te vragen. De psychiater stelt met Bas en de familie van Bas een plan op, met oog voor de wensen en het perspectief van Bas. Naast het verplicht innemen van medicatie staat erin

dat Bas ondersteuning krijgt bij het aanvragen van een uitkering, schuldsanering en het onderzoeken van nieuwe kansen op werk of een studie.

Bas hoeft niet te worden opgeno­men; hij mag thuis blijven wonen. Voorwaarde is wel dat hij medicatie inneemt, anders zal een opname – ook tegen zijn zin in – in beeld komen. Een onafhankelijke psychiater bestudeert het plan, krijgt informatie van politie en justitie, en onderschrijft het plan. Bij een zitting geeft de rechter een zorgmachtiging af voor zes maanden. Bas besluit uiteindelijk thuis zijn medicatie te nemen, waardoor een opname uitblijft. Hij knapt op. Ondertussen worden afspra­ken gemaakt bij maatschappelijk werk voor een uitkering en schuldsanering. Ook krijgt Bas een jobcoach.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden