PlusAchtergrond

Producent mogelijk coronamedicijn Sanquin in de problemen

Test van plasma door een onderzoeker van Sanquin. De Amsterdamse bloedbank wil snel 30.000 kilo bloed inzamelen. Beeld REUTERS

Ondanks de prominente rol van bloedleverancier Sanquin in de coronacrisis is de toekomst van de Amsterdamse instelling onzeker. ‘Bloedplasma is een schaarse grondstof, we zijn te afhankelijk.’

30.000 kilo bloed. Zoveel wil bloedbank Sanquin inzamelen, in de koortsachtige speurtocht naar een medicijn tegen corona. Het ministerie van Volksgezondheid is met spoed gevraagd om financiering van de extra inzameling van bloedplasma. Het gaat om bloed van mensen die corona hebben gehad en antistoffen hebben opgebouwd, waarmee een mogelijk medicijn tegen de ziekte kan worden gemaakt.

De inzameling moet snel, want de antistoffen verdwijnen op termijn weer uit het bloedplasma – een eiwitrijke vloeistof met bloedcellen. Zeker nu het aantal besmettingen de afgelopen weken fors is gedaald, is er geen tijd te verliezen.

“De verwachtingen van het kandidaat-medicijn zijn hooggespannen,” zegt Pieter de Geus van Sanquin. Toponderzoeker Jaap Goudsmit – niet betrokken bij het onderzoek – onderschrijft dat op zijn eigen site.

Het principe dat antilichamen uit bloed van ex-patiënten nieuwe patiënten kunnen genezen, is eerder aangetoond bij andere virussen dan Covid-19. Op basis daarvan spreekt De Geus van een grote kans van slagen.

“Als er een tweede golf coronapatiënten komt omdat er nog geen vaccin is, is zo’n geneesmiddel een goed alternatief,” zegt Daphne Thijssen, collega van De Geus in de raad van bestuur.

Sanquin speurt naar een medicijn met een internationaal consortium van farmaceuten. In opdracht van de regering onderzoekt Sanquin ook de groepsimmuniteit in Nederland. Én Sanquin verricht coronatests; maximaal 3600 per dag.

Ondanks de prominente rol in de coronacrisis is Sanquins toekomst uiterst onzeker. Dat heeft te maken met dochterbedrijf Sanquin Plasma Products. Sanquin bestaat uit diverse onderdelen, waaronder de bloedbank. Met een wettelijk monopolie op het inzamelen van bloed voor Nederlandse ziekenhuizen exploiteert Sanquin 136 bloedbanken voor ruim 350.000 donoren. Ook heeft het een kenniscentrum (veel virologen en immunologen hebben een connectie met Sanquin) en produceert het als enige in Nederland medicijnen uit bloedplasma.

Probleemgeval

De medicijnproductie gebeurt bij Sanquin Plasma Products (SPP), op het complex van Sanquin nabij het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis. Plasmamedicatie is steeds belangrijker tegen afweerstoornissen en ziektes als corona. De plasmamedicatiemarkt groeit jaarlijks met 7 procent. In 2018 was SPP goed voor meer dan de helft van Sanquins jaaromzet van 500 miljoen euro. Maar SPP is ook een probleemgeval. Mede door het wegvallen van de voornaamste klant (farmaconcern Shire, nu Takeda) lopen de inkomsten terug.

Samples met antilichamen voor het mogelijke coronamedicijn, in het lab van Sanquin. Beeld REUTERS

“Ze worden weggeconcurreerd door grote buitenlandse farmabedrijven,” zegt Paul Strengers, voorzitter van de internationale belangenorganisatie van de zogenaamde not-for-profitplasmaproducenten, de Ipfa.

Nederland vormt een te kleine afzetmarkt. En als not-for-profitorganisatie kan SPP geen investeerders aantrekken op de aandelenbeurs. Daarom zoekt het al meer dan drie jaar een buitenlandse ‘strategische partner’ met financiële slagkracht en een groter distributienetwerk.

Zo’n samenwerking is het schrikbeeld van hemofiliepatiënt Cees Smit (‘zonder plasmamedicatie was mijn levensverwachting dertig jaar, ik ben nu bijna zeventig’) en medisch historicus Annemarie de Knecht-Van Eekelen, die al jaren publiceren over de bloed(plasma)wereld. Voor zijn inzet voor hemofiliepatiënten kreeg Smit in 2003 een eredoctoraat van de Universiteit van Amsterdam.

Braindrain

Als Sanquin wegvalt als zelfstandig plasma-inzamelaar en producent van plasmamedicatie groeit de Nederlandse afhankelijkheid van het buitenland, waarschuwt het duo. Nu al komt zo’n 50 procent van het plasma in Nederland uit de VS. Smit: “Wat doet Trump als uit plasma een coronamedicijn kan worden gemaakt en de vraag explodeert? Houdt hij het dan voor de Amerikanen, zoals hij met beademingsapparatuur dreigde te doen?”

Ook dreigt een braindrain als een buitenlandse partij het voor het zeggen krijgt bij SPP. “De vraag is of Sanquin dan het researchcentrum in de lucht houdt dat nu zo belangrijk is voor Nederland,” zegt De Knecht-Van Eekelen.

Smit wil dat de overheid miljoenentekorten bij Sanquin aanvult, om te garanderen dat Nederland ook in een crisis de eigen bevolking kan voorzien van plasmamedicatie. Hij hoopt op voortschrijdend inzicht zoals bij onderzoekscentrum Intravacc, het laatste onderdeel van de aan India verkochte staatsvaccinfabriek dat nog niet is geprivatiseerd. Vanwege de coronacrisis heeft het kabinet de verkoop van Intravacc opgeschort.

Bij donatie door mensen die zijn genezen van Covid-19 komen nog antilichamen mee.Beeld REUTERS

SPP-topman De Geus ziet enige overeenkomsten met Intravacc, maar vindt niet dat zijn bedrijf aan het overheidsinfuus moet – los van de vraag of dat ongeoorloofde staatssteun zou zijn. “Het is geen houdbaar model. In de hele wereld zie je marktconcentratie en het afstoten van overheidstaken. Landen verkopen hun plasma aan commerciële bedrijven en krijgen via contracten geneesmiddelen terug.”

De Geus erkent dat een buitenlands avontuur niet zonder risico’s is, maar hij benadrukt dat een wettelijke voorwaarde voor een partnerschap – Sanquin wil niet spreken van overname – is dat Sanquin Nederland van plasmageneesmiddelen blijft voorzien. “Er is een slot op de deur: als een partner een loopje neemt met die wettelijke taak, kan Sanquin de plasmaleveranties stoppen waarmee de medicatie wordt gemaakt.”

Parallel met Air France-KLM

De voorwaarde bemoeilijkt het vinden van een partner, zegt advocaat Arnold Versteeg, gespecialiseerd in de zorgsector. “Leveringsplicht aan de Nederlandse markt schrikt commerciële partners af. Stel dat je elders het dubbele voor hetzelfde product kunt krijgen, dan mag dat niet.”

Een commerciële medicijnproducent als partner ligt dus niet voor de hand. Versteeg denkt eerder aan een soortgelijke instelling als Sanquin elders in Europa. SPP-topman De Geus beaamt desgevraagd dat het Franse farmaceutische staatsbedrijf LFB een mogelijkheid is. Hij trekt een parallel met Air France-KLM. “Zo kun je door samenwerking het nationale belang beschermen in een internationale markt met veel concurrentie.”

Strengers, voorman van de internationale belangenorganisatie van not-for-profitplasmaproducenten, hoopt dat de Europese Commissie een bijzondere status verleent aan producenten van plasmamedicijnen als Sanquin en LFB. “Ik heb dat in Brussel bepleit en de Commissie heeft er oren naar. Plasma is een strategische grondstof voor levensreddende medicijnen, vergelijkbaar met water, energie en zeldzame metalen. Een bijzondere status voorkomt dat plasmamedicatie naar de hoogste bieder gaat. Zo blijft het beschikbaar voor Europa.”

Ook SPP-topman De Geus wil dat Europa van het Amerikaans infuus af gaat. “Bloedplasma is een schaarse grondstof, we zijn te afhankelijk. Deze crisis bewijst dat je een sterke eigen productiebasis moet hebben voor strategische goederen als bloedmedicatie. Dat geldt zeker ook voor de grondstoffen van die strategische goederen, zoals bloedplasma.”

Subsidie voor Sanquin

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) gaat subsidie geven aan Sanquin voor het grootschalig inzamelen van bloedplasma van donoren die Covid-19 hebben doorstaan, aldus een woordvoerder. De hoop is dat daar een geneesmiddel tegen corona uit voortkomt. “Over het subsidiebedrag is nog niets te zeggen, we zijn in afwachting van de subsidieaanvraag.” Volgens een zegsman van Sanquin gaat het om ‘enkele miljoenen’.

VWS volgt de zoektocht van Sanquin Plasma Products (SPP) naar een buitenlandse partner op afstand. “VWS heeft op dit moment geen directe betrokkenheid met potentiële partners of andere overheden,” aldus een woordvoerder. Het ministerie is niet bevreesd dat Sanquins kenniscentrum wordt uitgehold door een toekomstig partnerschap. “Research- en innovatieactiviteiten van Sanquin gebeuren onafhankelijk van de activiteiten van de dochteronderneming SPP. VWS verwacht niet dat een buitenlandse partij waarmee SPP in zee zou kunnen gaan, dit kan ondermijnen.”

Betaling blijft verboden

In de VS krijgen donoren betaald voor bloedplasma voor geneesmiddelen. Elke donatie levert 25 à 30 dollar op. Wie twee keer per week doneert – vaker mag niet – verdient aardig bij. Vooral voor Mexicanen die terechtkunnen in Amerikaanse plasmadonatiecentra, is dat aantrekkelijk.

In Nederland is betalen voor bloed- en plasmadonaties verboden. Donoren krijgen roze koek en koffie. Onbezoldigd doneren is ook elders in Europa de norm. Alleen in Duitsland, Oostenrijk, Tsjechië en Hongarije wordt betaald voor plasma. Zodoende is Europa voor plasmamedicatie afhankelijk van de VS. Dat kan veranderen als de EU betalen voor bloedplasmadonaties in alle lidstaten mogelijk maakt. “Als Europa meer plasma inzamelt met hulp van de goed georganiseerde private plasmacollectiebedrijven, kan het nog beter gaan,” zegt Jan Bult, ex-voorzitter van de internationale belangenvereniging van commerciële plasmabedrijven. Maar het ministerie van Volksgezondheid houdt volgens een woordvoerder vast aan het uitgangspunt van onbetaald inzamelen van bloed en plasma. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden