null

PlusAchtergrond

Privileges voor gevaccineerden? ‘Het is onontkoombaar’

Beeld Getty Images

Wél open voor gevaccineerden, niet voor wie inenting weigert. Elders is het geen uitzondering. In Nederland is inenten niet verplicht, maar ook hier dreigt tweedeling tussen wie gevaccineerd is en wie niet. Want hoe tolerant is iedereen als het land maar op slot blíjft gaan?

De Filipijnen kunnen kiezen: een vaccin of de gevangenis in. “Als je niet ingeënt wilt worden,” sprak president Rodrigo Duterte vorige maand op televisie, “dan laat ik je oppakken en steek de naald persoonlijk in je achterste.”

Verder adviseerde hij vaccinweigeraars maar het land te verlaten, naar India bijvoorbeeld, of Amerika.

Ook Indonesië is van de harde hand. Inwoners van Jakarta riskeren een boete van 300 euro als ze een vaccin weigeren.

Tot zover voor de mensen die geloven dat ­Nederland inmiddels een dictatuur is.

Ook los van mensen met dergelijke overtuigingen en hun soms onsmakelijke vergelijkingen (‘vaccinatie macht frei’) bestaat er een vrees voor een nieuwe tweedeling in de Nederlandse samenleving: die tussen gevaccineerden en niet-gevaccineerden, en de spanning tussen die twee die dan onvermijdelijk toeneemt.

In Saoedi-Arabië mogen ongevaccineerden vanaf augustus geen winkelcentrum meer in, en in Abu Dhabi geldt dat ook voor restaurants en andere openbare ruimten. In Moskou mogen werkgevers vaccinweigerend personeel schorsen zonder hen door te betalen.

Zulke maatregelen komen ook dichter deze kant op. In Engeland komen vanaf eind september alleen nog mensen die volledig zijn gevaccineerd een nachtclub of ‘andere drukke locaties’ binnen. Een negatief testbewijs is dan niet meer voldoende.

In Frankrijk gaat een vaccinatieplicht gelden voor zorgpersoneel. Wie na 15 september niet volledig is gevaccineerd, ‘mag niet meer werken en wordt niet meer betaald’, aldus de minister van Volksgezondheid.

Nieuwe piek in de herfst

Inmiddels is zo’n 45 procent van de Nederlandse volwassenen volledig gevaccineerd. Dat aantal stijgt naar 85 procent in september, in het ideale scenario. Maar ook dan zijn er nog altijd zo’n twee miljoen volwassen Nederlanders onbeschermd. Deskundigen waarschuwen voor een nieuwe coronapiek in de herfst, vooral door de oprukkende en zeer besmettelijke deltavariant, met wellicht nieuwe beperkingen tot gevolg.

Moet de bulk van de Nederlanders die zich wél heeft laten vaccineren daar dan ook onder lijden? Of ontstaat een samenleving die geopend is voor gevaccineerden en (deels) gesloten voor de rest?

De toegang tot een restaurant, een bioscoop, een club, een sportzaal maar ook tot een winkelcentrum of het stadsdeelkantoor, de bibliotheek, het museum, een bejaardentehuis, school, werk. Nederlanders hebben de keuze het coronavaccin te weigeren, het is zelfs hun grondwettelijk recht, maar is dat in alle rechtvaardigheid nog wel gewaarborgd als ze straks, zeg, niet meer op vakantie kunnen?

Steven van der Heijden, ceo van reisorganisatie Corendon, heeft daar een duidelijke mening over, al erkent hij dat bij hem ook een commercieel belang meespeelt: “Er is altijd gezegd: mensen die zich laten vaccineren mogen geen privileges krijgen, maar het is onontkoombaar. Nederland wil er nog niet aan, maar de maatschappelijke schade is gewoon te groot als een kleine groep zich weigert te laten vaccineren.”

Nu mogen vakantiegangers met Corendon mee als ze een coronacertificaat hebben, recent zijn genezen óf recent zijn getest, maar Van der Heijden noemt het ‘volkomen logisch’ als dat niet zo blijft. Iemand stapt tenslotte in het vliegtuig met een negatieve test, en kan diezelfde avond op stap in Mallorca al besmet worden.

Van der Heijden pleit voor twee reisadviezen: voor de volledig gevaccineerden – en anderen. “Dan gaat de vaccinatiebereidheid ook meteen omhoog. Zodra mensen nadeel ervaren, blijkt het met al die principes wel mee te vallen.”

Bij de FNV zijn al de eerste klachten binnengekomen van leden uit de sector zorg en welzijn over werkgevers die dreigen met ontslag of emotionele chantage uitoefenen. Exacte cijfers heeft de vakbond niet, maar vicevoorzitter Kitty Jong ziet wel een ‘duidelijk stijgende trend’. “We zijn nog niet in het stadium van een gang naar de rechter,” zei Jong vorige week. De bond stuurt wel sommaties naar werkgevers om zich aan de regels te houden.

Mazelen

“Wij vinden dat in Nederland nooit een vaccinatieplicht mag komen,” aldus een FNV-woordvoerder. “Geen enkele sector uitgezonderd. Niet opgelegd door de overheid, noch door werkgevers. Ook testen mag niet verplicht worden. Verplichting tot vaccineren en testen is een inbreuk op grondrechten zoals de lichamelijke integriteit en het recht op privacy.”

Het is een veelgehoord argument: een vaccinatieplicht is juridisch onhaalbaar. Maar dat valt te bezien. Volgens Martin Buijsen, hoogleraar recht en gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit en lid van twee medisch-ethische toetsingscommissies, is een verplichting juridisch geen probleem. “De bezwaren zijn alleen cultureel en politiek.”

Buijsen verwijst naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) in Straatsburg, dat meerdere malen bevestigde dat het aan staten is om te bepalen in welke mate het recht op lichamelijke integriteit beperkt wordt, enkele maanden geleden nog in een zaak die een aantal Tsjechen aanspande tegen de verplichte vaccinatie van een klassieke infectieziekte. Volgens het EHRM mag een staat die rechten inperken in geval van veiligheid, bescherming van andere mensenrechten en ook volksgezondheid.

Buijsen: “Voor corona bestaat nog geen jurisprudentie, maar corona is ook gewoon een infectieziekte waarvoor vaccinatieprogramma’s bestaan. We kunnen gerust aannemen dat het Hof daarover niet anders zal denken.”

Voor klassieke infectiezieken bestaat in landen als Frankrijk en Italië verplichte vaccinatie. In Duitsland is anderhalf jaar geleden besloten niet-gevaccineerde kinderen tegen de mazelen niet langer toe te laten op kinderdagverblijven. Dat geldt ook voor personeel. In Italië wordt bij weigering de kinderbijslag ingetrokken.

In principe is die wetgeving ook voor corona mogelijk. Buijsen: “Het parlement gaat daarover. De hoogste wetgever zou de wet op de publieke gezondheid kunnen aanpassen en bijvoorbeeld aangeven dat zorgpersoneel ingeënt moet zijn, en dat is dan niet in strijd met de richtlijnen van Straatsburg. Maar er is bijna niemand in Nederland die aan een dergelijke wetgeving wil.”

Lichamelijke zelfbeschikking

In Nederland wordt volgens Buijsen nu eenmaal meer waarde gehecht aan lichamelijke ­integriteit en zelfbeschikking. “Waar de verhouding tussen privacy en volksgezondheidsbelangen in landen als Italië en Frankrijk bespreekbaar is, zie ik dat in een land als Nederland niet gebeuren.”

Blijft over: een morele verplichting. Bestaat die, los van hulpverleners die in aanraking komen met kwetsbaren, ook voor alle burgers?

Medisch-ethicus Mariëtte van den Hoven, verbonden aan Amsterdam UMC, vindt van wel. “Heeft niet iedereen in deze wereld de morele verantwoordelijkheid een ander niet te infecteren en deze pandemie te stoppen? Zeker, in all fairness.”

De vraag is alleen hoeveel druk een maatschappij mag uitoefenen op weigeraars. Van den Hoven: “We moeten oppassen dat we niet een moreel vizier richten op niet-gevaccineerden.”

Dat geldt zeker voor groepen die nog niet goed bereikt zijn. Mensen met een taalachterstand of een wantrouwen in de overheid. De vaccinatiegraad in achterstandswijken is fors lager dan in andere Amsterdamse wijken.

Buijsen: “Goed geïnformeerde mensen die weten wat verstandig voor ze is, zullen zich laten vaccineren. Je hebt natuurlijk altijd mensen die bepaalde theorieën aanhangen en om die reden geen vaccinatie nemen. Dat wordt gerespecteerd. Maar je hebt ook mensen die minder goed te bereiken zijn. Mensen met een achterstand in taal, of bij wie het meer overreding en inspanning vergt om ze tot vaccinatie te bewegen. Dat lukt pas als ze toegang krijgen tot goede informatie.”

Toenemend chagrijn

Van den Hoven: “Niet iedereen heeft nog een eerlijke kans gekregen zich te laten vaccineren. Mensen met een migratieachtergrond kunnen een achterstand in taalbegrip hebben. Het is stigmatiserend hun dat kwalijk te nemen.”

Het is een extra dreiging die op de loer ligt. Dat in achterstandswijken, waar de tweedeling in de samenleving toch al het hardst wordt gevoeld, die tweedeling alleen maar groter wordt als bewoners de toegang tot een deel van de publieke ruimte wordt ontzegd.

Hoe dan ook, het lijkt onvermijdelijk dat het chagrijn onder gevaccineerden zal toenemen als de beperkingen aanhouden, of zelfs toenemen. Van den Hoven: “Er dreigt een neiging te ontstaan om naar anderen te wijzen: doe nou gewoon mee, doe niet zo vervelend.”

Tot nu toe werden de beperkende maatregelen door het overgrote deel van de bevolking min of meer gelaten geaccepteerd. De lockdown, geen familiebezoek, sociale eenzaamheid – het was overmacht, het overkwam ons. Dat verklaart ook de relatieve tolerantie voor vaccinweigeraars. Het is maar zeer de vraag wat van die tolerantie overblijft als de samenleving maar steeds niet van het slot kan, omdat een kleine minderheid hardcore weigeraars overblijft.

Dat sentiment is maar op één manier te beperken: eventuele lockdownregels in het najaar niet laten gelden voor gevaccineerden. In Duitsland wordt daarover nagedacht, in Nederland is daarvan vooralsnog geen sprake.

“Dat is niet te handhaven,” zei minister Hugo de Jonge deze week.

Dat gaat ongetwijfeld tot nieuwe spanningen leiden. Zeker in het geval dat straks bijvoorbeeld een ingrijpende operatie van een naaste wordt uitgesteld, omdat een coronabed bezet wordt door iemand die niet gevaccineerd is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden