Privacywaakhond: ‘Belastingdienst discrimineerde bij kinderopvangtoeslag’

Mensen die een aanvraag deden voor kinderopvangtoeslag werden op basis van hun nationaliteit aan een strengere fraudecontrole onderworpen. De Belastingdienst ‘verwerkte informatie op een onrechtmatige, discriminerende en daarmee onbehoorlijke manier’, zo stelt de Autoriteit Persoonsgegevens, die in een langverwacht onderzoek daar bewijs voor heeft gevonden.

Gedupeerde ouders tijdens de persconferentie over het eindrapport van de adviescommissie uitvoering toeslagen.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

“Discrimineren mag niet, is verboden, is in strijd met de grondwet”, aldus voorzitter Aleid Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens. Toch stond er in 2018 de nationaliteit van 1,4 miljoen mensen geregistreerd in de systemen van de Belastingdienst. 

Dat ‘mocht absoluut niet’, zegt voorzitter Aleid Wolfsen van de Autoriteit Persoonsgegevens, omdat die gegevens wettelijk gezien al in 2014 gewist hadden moeten zijn. Bovendien: “De nationaliteit is niet noodzakelijk voor het beoordelen van een aanvraag voor kinderopvangtoeslag.” En aanvragen van mensen met een dubbele nationaliteit werden aangemerkt als ‘niet-Nederlands’ en ‘automatisch als risicovol aanwezen’.

Tegenwerking

Het onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens liet lang op zich wachten. Volgens Wolfsen werd de privacywaakhond tegengewerkt bij het onderzoek door de Belastingdienst. “Het was duwen, trekken en sleuren”, aldus Wolfsen. Wolfsen moest dreigen met boetes om informatie boven tafel te krijgen. Vorig jaar schreef minister Wopke Hoekstra aan de Tweede Kamer dat de Belastingdienst ‘transparant’ was en informatie deelde met de Autoriteit Persoonsgegevens. 

Hij werd ‘zeer op het verkeerde been gezet’. Zo kreeg hij op de vraag of dubbele nationaliteit werden verwerkt bij de Belastingdienst ‘een kale ontkenning’.  “Nee, dat doen we niet. En als je dan later 1,4 miljoen mensen in de systemen ziet staan...” De situatie, stelt Wolfsen, verbeterde ‘merkbaar’ toen er een nieuwe ambtelijke en politieke leiding kwam. Staatssecretarissen Alexandra van Huffelen en Hans Vijlbrief volgden de in december 2019 afgetreden Menno Snel op.   

Excuses

Van Huffelen zei ‘enorm diep’ geraakt te zijn door het rapport. “Als het mij al zo hard raakt, wat moet het dan betekenen voor de ouders?” Ook memoreerde zij dat er de afgelopen weken veel aandacht voor racisme en discriminatie. “Discriminatie kán niet en al helemaal niet bij een overheidsinstelling.” Zij bood nogmaals excuses aan aan de gedupeerde ouders. Ook stelde ze dat de Belastingdienst bezig is met ‘meer diversiteit’. “De dienst moet een afspiegeling van de samenleving worden.”

Het is nog niet bekend of de Autoriteit Persoonsgegevens een sanctie oplegt. Daarvoor moet er eerst een formele kabinetsreactie op het vandaag gepresenteerde onderzoek komen.

‘Verrotte cultuur’

De Tweede Kamer, waar met name CDA’er Pieter Omtzigt en SP’er Renske Leijten zich vastbeten in dit dossier,  spreekt van ‘stevige conclusies’ die ‘onthutsend en onacceptabel’ zijn. Omtzigt vindt het ‘zeer ernstig’ dat de Belastingdienst tegen de Autoriteit Persoonsgegevens loog. Hij spreekt van ‘een behoorlijk verrotte cultuur’ bij de Belastingdienst als het om het vertellen van de waarheid gaat. 

Hij wijst erop dat er eerder al stukken werden achtergehouden en dat zelfs de Kamer niet alles boven tafel kreeg. “Als u als burger opzettelijk tegen de belastingdienst liegt, heeft u (terecht) een probleem. Ik wil weten hoe de belastingdienst zelf behandeld wenst te worden nu vaststaat dat er systematisch gelogen wordt.”

Niks aan de hand, doorlopen

Volgens SP’er Peter Kwint, die vrijdag bij de presentatie was omdat Leijten op vakantie is, kon het al geen toeval zijn veel gedupeerden een andere of dubbele nationaliteit hadden. “Nu weten we dat ze zijn gediscrimineerd door de eigen overheid, die zich niet  houdt aan artikel 1 van de Grondwet.” Ook is hij geschrokken dat de Belastingdienst het onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens tegenwerkte. “Dat is wel de cynische rode draad in dit dossier: als journalisten, Kamerleden en nu Wolfsen niet hadden doorgevraagd, was de Belastingdienst in de ‘niks aan de hand, voor je kijken, doorlopen’-modus blijven staan.”

Kwint wil dat er zo snel mogelijk onderzoek wordt gedaan naar waar de gegevens die de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst registreerde nog meer zijn terechtgekomen. “Op andere afdelingen? Bij het UWV? Bij de Dienst Uitvoering Onderwijs?”

“Dat is een zorg”, zegt ook VVD-Kamerlid Helma Lodders. “Want sommige informatie is gedeeld met andere overheidsinstanties.” Zij wil dat het kabinet ‘alle zeilen bijzet’ om de problemen op te lossen. “De Belastingdienst moet voor ons allemaal te vertrouwen zijn en dat vertrouwen is geschaad.” 

Gelijke gevallen

D66-Kamerlid Steven van Weyenberg stelt dat het onderzoek ‘helaas past in het beeld van de afgelopen maanden’. “Onterecht hield de Belastingdienst jarenlang de dubbele nationaliteit bij in systemen en gebruikte het in risicomodellen.” Hij noemt het ‘terecht’ dat Van Huffelen excuses aanbood. “Gelijke gevallen moeten gelijk worden behandeld, dubbele nationaliteit mag geen rol spelen.”

Duizenden mensen werden in de toeslagenaffaire onterecht door de Belastingdienst als fraudeur aangemerkt en moesten grote bedragen terugbetalen. Dat zorgde ervoor dat veel ouders in grote financiële problemen terechtkwamen. Het kabinet compenseert de groep gedupeerden met een schadevergoeding. Ook wordt eventuele restschuld kwijtgescholden.   

Hard bewijs

Dat de Belastingdienst bij het tegengaan van fraude met kinderopvangtoeslag keek naar (dubbele) nationaliteit werd al lang vermoed en daar waren ook aanwijzingen voor, maar hard bewijs ontbrak. In mei via RTL Nieuws en Trouw bekend dat de Belastingdienst wel op nationaliteit controleerde bij het tegengaan van fraude met de voorlopige teruggaaf van de inkomstenbelasting. Wie gebruik maakt van hypotheekrenteaftrek of alimentatie betaalt, kan aan de fiscus vragen om al vooraf elke maand een bedrag terug te krijgen, dat wordt dan verrekend met de definitieve belastingaangifte aan het eind van het jaar.

De Belastingdienst controleert niet alle verzoeken vooraf, maar selecteert op risico. Eén van die criteria is nationaliteit, terwijl dat volgens de wet niet mag. Staatssecretarissen Vijlbrief en Van Huffelen hebben de Kamer laten weten dat die praktijk wordt stopgezet.

Reactie ouders: ‘Onderbouwing rapport niet overal even sterk’

De ouders die zijn gedupeerd door de kindertoeslagenaffaire verdienen meer uitleg over het rapport van de Autoriteit Persoonsgegevens. Dat zegt Gjalt Jellesma van Belangenvereniging van Ouders in de Kinderopvang (BOinK).

Volgens Jellesma is de onderbouwing in het rapport ‘niet overal sterk’. Zo wordt niet duidelijk waarom de Belastingdienst juist deze ouders op de korrel nam. “Was het toeval of was het heel bewust? Is het door een algoritme bepaald en het blinde geloof daarin, of is het systeem opgezet met hele verkeerde gedachtes? In het rapport staat dat niet goed uitgelegd en het maakt ook niet de vertaalslag naar het individu.” Voor de ouders, van wie er veel minder goed Nederlands spreken, moet er een goede vertaling komen, vindt hij.

De BOinK-voorzitter vermoedt zelf dat de fiscus in de strijd tegen fraude kampte met “doorgeslagen systemen, waarbij vergeten wordt dat je mensen discrimineert. Ze zijn blijven hangen in de oude ‘fraudebubbel’: in vroegere fraudezaken hadden mensen soms rekeningen in het buitenland waar ze geld naartoe sluisden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden