Achtergrond

Ouderen harder geraakt door coronavirus: ‘Ze moeten zelf de regie nemen’

Ouderen zijn het kwetsbaarst voor Covid-19. Niet alleen wordt het virus hen eerder fataal, door alle maatregelen raken ze ook sneller in een sociaal isolement. En leg een dementerende maar eens uit dat hij niet zomaar aan de wandel kan. 

Beeld Jakob van Vliet

Mijd snotterende kleinkinderen, gezelschappen, het openbaar vervoer en een uitgestoken hand. De meeste adviezen gaan dezer dagen naar de ouderen, de meest kwetsbare groep van het coronavirus. Die aanbevelingen zullen veel senioren nog zwaar vallen, verwacht viroloog Anne Wensing van UMC Utrecht. 

Die uitgestoken hand bijvoorbeeld, die ingebakken beleefdheidsreflex, gaat er niet zomaar uit. “Iemand die 80 jaar is, geeft al 75 jaar een hand. Stoppen met handen schudden, is voor een tiener makkelijker, dan voor een tachtigplusser.” Toch is ook haar boodschap: stop daarmee, hoe ongemakkelijk of zelfs onfatsoenlijk het ook voelt.

Uw welgemanierdheid biedt het nieuwe coronavirus namelijk een kans om weer iemand te besmetten.

Wensing wil een oproep doen aan alle ouderen om ‘zelf de regie te nemen’. Nu is de landelijke richtlijn dat verkouden, snotterige mensen binnen moeten blijven. Maar wat als ze toch kwakkelend op bezoek komen? “Voor ouderen is het best moeilijk om mensen te weigeren. Maar als u op leeftijd bent en een verjaardagsfeestje geeft, moet het aanvaardbaar zijn dat u aan uw gasten vraagt: ben je verkouden of ben je ziek? Zo ja, dan heb ik liever dat je niet komt. Daar moeten we echt met zijn allen voor openstaan.”

Wensing weet als viroloog waar ze over praat. Het coronavirus treft vooral de kwetsbare ouderen. Hoogbejaarden of ouderen met ziektes, zoals hart- en vaatziekten of diabetes, zijn het meest kwetsbaar. Uit onderzoek naar het sterftecijfer onder 45.000 mensen met Covid-19 blijkt dat van de tachtigplussers met het nieuwe virus vijftien procent sterft. Bij ouderen tussen de 70 en de 79 is dat 8 procent. Ter vergelijking: mensen tussen de 40 en 49 sterven in 0,4 procent van de gevallen. Ouderen worden dus relatief heel veel zwaarder getroffen.

Omdat het ook nog een nieuw virus is, waar we geen afweer tegen hebben, bestaat het risico dat heel veel ouderen tegelijk ernstig ziek worden. Als dat gebeurt, raken de intensive cares in de ziekenhuizen overbelast – een scenario dat zich in Brabant al afspeelt.

Afweersysteem

Ouderen zijn sowieso een makkelijk slachtoffer voor de meeste virussen. Kijk naar de gewone griep. Dat het coronavirus hen harder raakt, heeft verschillende oorzaken, zegt Wensing. “Ouderen hebben gemiddeld genomen minder gezonde longen. Dat kan komen doordat ze gerookt hebben, of doordat ze vaker hart- en vaatziekten hebben of chronische aandoeningen zoals longemfyseem. Hun afweersysteem is minder sterk, dat zie je ook bij de griep.”

Uit een Chinees onderzoek van februari, gebaseerd op 45.000 patiënten met Covid-19 , blijkt dat 10 procent van de mensen met hart- en vaatziekten aan het virus overlijdt. Dit was 7 procent voor patiënten met diabetes, 6 procent voor mensen met chronische luchtwegproblemen en nog eens 6 procent voor mensen met een hoge bloeddruk. “Mensen met hart- en vaatziekten hebben vaak een minder goede circulatie van zuurstof in het lichaam. Dat systeem is minder actief. En hart en longen zijn natuurlijk aan elkaar verbonden. Van mensen met diabetes weten we dat ze minder goed bestand zijn tegen virusinfecties.”

Corona treft over het algemeen dus niet ‘de zestigplusser die nog vijftien kilometer jogt’, maar de oudere met onderliggende (chronische) ziekten of de hoogbejaarde die vanwege een zeer hoge leeftijd broos is. Overigens zijn er ook jongere groepen extra kwetsbaar voor het virus. Dan gaat het ook weer om mensen met een verlaagde weerstand door bijvoorbeeld chronische ziekten óf mensen die vanwege een behandeling tegen kanker medicijnen krijgen die hun immuunsysteem platlegt.

Maar dan nog zijn er steeds veel vragen waarom het virus zo hard toeslaat bij ouderen. Volgens Wensing haakt het virus in de longen aan op zogeheten receptoren, poortjes waardoor het virus de cel indringt. Nou is het niet duidelijk hoe die poortjes bij ouderen werken. Haakt het virus misschien makkelijker aan? Of functioneert zo’n poortje bij ouderen anders? En heeft het andere rollen, die weer belangrijk zijn bij het immuunsysteem? “Het is een nieuw virus en er zijn nog veel vragen.”

Voorlopig, zegt Wensing, is het voor senioren vooral zaak om het virus uit de weg te gaan. Daar ligt een verantwoordelijkheid voor de oudere die het heft in handen moet nemen, maar ook voor de kinderen. “Help je alleenwonende ouders om met anderen in contact te blijven met bijvoorbeeld facetime.”

Dezelfde oproep komt van de ouderenbond Anbo, die merkt dat ouderen zich de laatste tijd steeds meer in hun cocon terugtrekken. “Ze slaan de sjoelclub, de kaartavond of de bioscoop over omdat dat toch plekken zijn waar veel mensen samenkomen en je dus meer risico loopt op een besmetting,” zegt woordvoerder Bernadet Naber.

Dicht op elkaar

Door de oproep van het RIVM om oma en opa niet te bezoeken met snotterende kleinkinderen, lopen de ouderen visite mis. “Voor veel mensen is familiebezoek het hoogtepunt van de week. Als dat niet doorgaat, is dat echt jammer. Wij snappen dat het nu niet anders kan, maar wij zeggen ook: pak eens wat vaker de telefoon en bel of facetime je ouders, je oudere buren en je tante op leeftijd.”

Volgens de GGD in Amsterdam zijn ouderen aanvankelijk minder blootgesteld aan het virus omdat ze doorgaans niet gaan skiën in Noord-Italië of carnaval gaan vieren in Brabant. Nu verspreidt het virus zich vanuit die haarden verder en is de kans op een besmetting dus veel groter. Daar komt bij dat ouderen op sommige plekken wel heel dicht op elkaar zitten. In het verpleeg­huis bijvoorbeeld.

Bij Cordaan, een instelling die jaarlijks 20.000 mensen zorg biedt vanuit 120 locaties en 60 thuiszorgteams, krijgt de visite het dringende verzoek om niet snotterend, verkouden of hoestend op bezoek te komen. Elke dag komen er weer maatregelen bij. Mochten medewerkers de eerste helft van de week nog licht verkouden aan het werk (mits koortsvrij en de afgelopen 14 dagen niet in een risicogebied geweest), sinds de aangescherpte maatregelen van donderdag moeten ook zij thuisblijven. Dat is een wankele balans. “Het voorkomen van het virus is prioriteit nummer 1,” zegt Cordaan­bestuurder Ronald Schmidt. “Maar als we te weinig mensen in de zorg overhouden, zijn we ook fout bezig.”

De RIVM-adviezen, zoals veelvuldig je handen wassen en fysieke afstand houden, zijn boodschappen die in een verpleeghuis, zeker voor demente bewoners, maar moeilijk in te voeren zijn. “Bewoners kun je niet uitleggen dat ze, als ze ziek zijn, op hun kamer moeten blijven. Je kunt bijna niet voorkomen dat ze aan de wandel gaan en in contact komen met andere bewoners en medewerkers,” zegt Schmidt. “Dat zijn dus de dilemma’s waar wij heel hard over nadenken. “Als we willen voorkomen dat patiënten over de afdeling gaan wandelen, moeten we de kamerdeur op slot doen. Dat doen we niet gemakkelijk.”

Een ander scenario is een vleugel inrichten voor de zorg van coronapatiënten. Er is al een plek in beeld, die snel opgetuigd kan worden, mocht het nodig zijn.

Ondertussen is iedereen alert. De bewoners zijn nog kalm en nuchter, zegt Schmidt. En hij op zijn beurt is heel tevreden over de samenwerking met de Amsterdamse instanties. Maar ondertussen is er toch die zorg. Want als het coronavirus een Cordaanlocatie in sluipt, is het mis. “Als er een uitbraak is, kan het hard gaan. Iedereen zit dicht op elkaar. Daar hebben we natuurlijk draaiboeken voor, maar toch. Ja, we doen elke avond een schietgebedje dat het ons niet overkomt.”

Ouderen over het corona-virus

Ans Smit (75) en Wim Smit (71) met hun kleinkind in het park.Beeld Jakob Van Vliet

Ans Smit (75) en Wim Smit (71): ‘Angst is de moordenaar van het verstand’

Ans en Wim Smit passen elke donderdag een hele dag op hun drie kleinkinderen. Twee van hen gaan naar school en met de jongste ander zijn ze nu naar de kinderboerderij. Hoewel ze al jaren oppassen, twijfelde Ans deze week voor het eerst: “Ik dacht een avond van tevoren: moeten we het nu wel doen, want je kunt het virus ook overdragen aan je kleinkind. En andersom natuurlijk. Je moet het allemaal wel serieus nemen, vind ik. Je hoort ook steeds meer over corona, en beetje bij beetje komen de verhalen dichterbij.”

Haar man is er een stuk rustiger onder. “Ik vind dat we ons meer zorgen maken dan nodig is,” zegt Wim. “Al dat nieuws doet ons ook geen goed. Het maakt de angst alsmaar groter en angst is de moordenaar van het verstand.” Toch belde Ans woensdag met haar dochter om haar twijfels te uiten. Moeten ze wel komen oppassen en kunnen ze hun kleinkinderen dan gewoon kussen, zoals ze dat altijd doen? Ze gaan voor een middenweg en besluiten op hun kleinkinderen te passen, met een paar voorzorgsmaatregelen.

“Bij het groeten hebben we ze een aai over de bol en voetkussen gegeven.” De verdeeldheid van het echtpaar lijkt exemplarisch voor hoe er in het land wordt gedacht over het virus. De een is laconiek, de ander is extra waakzaam, weer een ander hypochonder. Al die gevoelens kunnen volgens Ans en Wim Smit worden ondervangen als er één duidelijk, goed en rechtlijnig advies zou worden afgegeven.

Norine Bisschop (70)Beeld Jakob Van Vliet

Norine Bisschop (70): ‘Laten we normaal doen, het lot beslist toch’

”We maken ons veel te druk,” zegt Norine Bisschop. Ze vindt de situatie rondom corona heel gek. ”Ineens komt onze premier met allemaal regels. Daar schrikken mensen van. Als je even stilstaat en nadenkt waar al die heisa om te doen is, kom je tot de conclusie dat we allemaal angst hebben om een virusje. Laten we normaal doen. Het lot beslist toch. Als je er vatbaar voor bent, krijg je het virus. Zo simpel is het.” Bisschop is dan ook niet van plan om te stoppen met handen schudden. ”Ik ga toch niet mensen met mijn elleboog of voet groeten? En waarom moeten wij ineens allemaal dingen laten terwijl Rutte gewoon doorgaat met alles? Dat is een verkeerd signaal, vind ik.” De zeventigjarige vraagt zich dan ook af waar de grens ligt. “Wat als de scholen dichtgaan? Hoe ga je dat oplossen voor ouders die geen familie of oppas hebben? En winkels? Ik betaal met contant geld, dat is ook niet hygiënisch toch? Zo kan ik wel doorgaan. Voor mij gaat het allemaal veel te ver. Ik blijf doen wat ik altijd doe. In mei ga ik met vakantie. Dat gaat gewoon door, hoor.”

Chris Pattipeilohy (67)Beeld Jakob Van Vliet

Chris Pattipeilohy (67)

”Het is wel schrikken hoor,” zegt Chris Pattipeilohy. ”Eerst was corona heel ver weg. Ik hoorde dat het in China hommeles was, later in Italië en nu is het ook echt in Nederland. Het kan gewoon mijn buurman zijn.” Volgens Pattipeilohy is het goed dat er veel over wordt gepraat. ”Iedereen weet dat je goed moet letten op hoe je met anderen omgaat en op je eigen hygiëne. Je ziet ook ineens overal desinfectant en doekjes opduiken. Even twijfelde ik: zal ik een mondkapje dragen? Maar dat leek me toch niet nodig. Ik was wel mijn handen extra vaak, ik pak geen trapleuningen meer vast en ik geef zelfs mijn familie geen hand meer. We groeten elkaar alleen nog met de elleboog. En misschien moet ik binnenkort tegen mijn vijf kleinkinderen zeggen dat we elkaar even niet kunnen zien. Dat vind ik heel moeilijk, maar ik moet ook denken aan mijn eigen gezondheid.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden