Oud-onderwijsminister Jos van Kemenade (82) overleden

Ooit was hij de gedoodverfde opvolger van Joop den Uyl en had hij grootse plannen om het Nederlandse onderwijs radicaal vernieuwen. Het gebeurde beide niet. Later werd PvdA’er Jos van Kemenade bekend als ‘de man van de onderzoekscommissies’. Hij overleed woensdag. Van Kemenade werd 82 jaar. 

Beeld ANP

Het werd gezien als revolutionair: de Contourennota van Jos van Kemenade. In 1975 presenteerde de PvdA-minister van Onderwijs het stuk, waarin hij ervoor pleitte om het hele onderwijs, van basisschool tot middelbare school, op de schop te gooien. De meest in het oog springende verandering was de invoering van een ‘middenschool’, waar alle leerlingen tot 16 jaar, ongeacht hun niveau, samen les zouden krijgen.

De Volkskrant schreef in 1995 over zijn nota dat een minister van Onderwijs ‘nog nooit zo’n alomvattend werkstuk had afgeleverd’. Maar er was ook kritiek: NRC Handelsblad kwalificeerde het als ‘een draaiboek van een dwingeland’.

Veel van de hervormingen zijn er uiteindelijk nooit gekomen. Ook de middenschool strandde toen er een nieuw kabinet aan het roer kwam. Wel gaat Van Kemenade de geschiedenisboeken in als de geestelijk vader van de moedermavo, de Open Universiteit en de loting voor universitaire studies. Van Kemenade overleed vandaag. Hij werd 87 jaar.

Van Kemenade als burgemeester van Eindhoven, bij een huldiging van PSV in 1988.Beeld ANP

Minister van Staat

Bij zijn pensioen, in 2002, werd Jos van Kemenade benoemd tot minister van Staat. Een titel die hij ‘bijzonder eervol’ vond. ‘Er zijn er maar weinig. Je behoort tot de speciale adviseurs van de koningin en de minister-president,’ zei hij in Het Financieele Dagblad.

Het moet voor Van Kemenade ook gevoeld hebben als genoegdoening. In zijn politieke carrière ging niet altijd alles zoals gepland. Misschien kwam dat omdat hij tegenstrijdige gevoelens opriep: of je was dol op hem, of je had een hekel aan hem, schreef Het Parool bij zijn afscheid als commissaris van de Koningin in Noord-Holland. De één noemde hem ‘de meest capabele bestuurder’, de ander ‘een typische PvdA-regent’.

Ook binnen zijn eigen PvdA klonk er kritiek; sommige partijgenoten vonden hem te rechts. Toen Joop den Uyl moest worden opgevolgd, werd Van Kemenade gezien als dienst kroonprins. Maar Den Uyl en de partij weifelden. Te lang, vond Van Kemenade. Kort voor de 65ste verjaardag van Den Uyl, in 1984, had hij de eer aan zichzelf gehouden. “Ik heb te lang met me laten sollen. Het was trouw aan Joop, ik kon hem niet in de steek laten,” schreef hij daarover in 2003 in zijn memoires Wakken in het kroos. Wim Kok volgde Den Uyl uiteindelijk op.

Burgemeester

Het betekende het einde van Van Kemenades carrière in de Haagse politiek. Hij werd collegevoorzitter van de Universiteit van Amsterdam en in 1988 werd hij burgemeester van Eindhoven. Dat werd gezien als demotie voor iemand van zijn kaliber.

Josephus Antonius van Kemenade werd op 6 maart 1937 geboren in een katholiek nest in Amsterdam. Als één van de eerste in zijn familie ging hij studeren; eerst in Delft, later sociologie in Nijmegen. Zijn hele leven stond in het teken van onderwijs. In 1958 begon hij als wetenschappelijk medewerker aan de Katholieke Universiteit Nijmegen (nu: Radboud Universiteit). Hij klom op tot buitengewoon hoogleraar onderwijssociologie en lid van het College van Bestuur.

In 1973 verruilde hij het onderwijs voor de politiek, maar bleef hij trouw aan ‘zijn’ vakgebied. Hij werd minister van Onderwijs in het kabinet-Den Uyl. Later ging hij de Tweede Kamer in, om 1981 zijn rentree te maken als Onderwijsminister. In 1982 werd hij gevraagd als informateur. Zijn informatieronde leidde niet tot de vorming van een kabinet; hij moest de opdracht teruggeven aan koningin Beatrix.

Na zijn afscheid van de landelijke politiek werd Van Kemenade in 1992 commissaris van de Koningin in Noord-Holland. Tien jaar later zei hij dat zijn vertrek op het juiste moment kwam. In zijn afscheidsspeech nam hij ‘de drijfjacht op bestuurders’ op de korrel. “Een klimaat met een hoog zuurgehalte waarin het ongezond werken is omdat het wantrouwen de grondtoon is en de schandpaal voortdurend gereed staat.”

Die schandpaal had hij zelf van dichtbij gezien. Dat kwam door zijn nevenfuncties: als er ergens onderzoek naar gedaan moest worden – vooral bij politiek-gevoelige onderwerpen – dan kwam in Den Haag altijd de naam van Jos van Kemenade uit de Rolodex als dé persoon om gevoelige kwesties te ontmantelen.

Jos van Kemenade bij de parlementaire enquetecommissie Srebrenica.Beeld ANP

Fotorolletje

Zo deed hij onderzoek naar de terugbetaling van Joodse tegoeden uit de Tweede Wereldoorlog, waarin hij volgens critici ‘bovenal geïnteresseerd leek in het vinden van een bestuurlijke oplossing’.

Maar het onderzoek naar het fotorolletje waarop Servische oorlogsmisdaden in Srebrenica te zien zouden zijn, maar die later vernietigd bleek, kwam hem vooral op veel kritiek te staan. Er werd gefluisterd over een doofpot, maar Van Kemenade concludeerde in 1998 dat het beruchte fotorolletje uit Srebrenica alleen door domme pech was mislukt.

In 2002, twee weken nadat hij minister van Staat werd, kwam het onderzoek van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) naar de val van Srebrenica. Daarin werd harde kritiek geuit op Van Kemenade. Het instituut verweet het hem dat hij bij zijn onderzoek niet had doorgevraagd.

De kritiek klonk luider in tv-programma NOVA, waar twee anonieme bronnen die Van Kemenade bij zijn onderzoek naar het fotorolletje hadden bijgestaan, stelden dat hij halverwege zijn onderzoek een concept op tafel had gelegd waarin de conclusie van zijn onderzoek al vaststond: er was geen sprake van een doofpot bij het ministerie van Defensie. Van Kemenade bestreed dit.

Hoewel hij tussen 2005 en 2009 nog voorzitter voor de Raad van Openbaar Bestuur was, was zijn tijd als ‘de man van de onderzoekscommissies’ definitief voorbij. ‘Ik pas ervoor,’ zei hij in NRC Handelsblad. ‘Dat soort vuurtrekkende onderzoeken zijn slecht voor mijn gezondheid.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden