Plus

Oud-huisarts: ‘Effectiviteit van antidepressiva is gering’

Oud-huisarts en onderzoeker Dick Bijl heeft een kritisch boek geschreven over antidepressiva: de effectiviteit is gering, de bijwerkingen serieus en stoppen wordt onnodig bemoeilijkt.

Beeld Getty Images/iStockphoto

Het is niet de eerste keer dat Dick Bijl (62) zich verdiept in de – naar zijn oordeel nogal eens gebrekkige – manier waarop farmbedrijven onderzoek naar medicatie doen. Vorig jaar schreef hij al Het pillenprobleem, een kritische kijk op het (overmatige) gebruik van medicijnen. Nu is er een boek over antidepressiva, medicijnen die door heel veel Nederlanders worden geslikt.

U bent tot 2003 huisarts geweest. Schreef u toen antidepressiva voor?

“Ja, maar met de kennis van nu zou ik dat niet of nauwelijks nog doen. Daaraan liggen twee aloude principes van de geneeskunde ten grondslag. ‘In dubio abstine’: bij twijfel niets doen. En ‘primum non nocere’: in den beginne moet de arts de patiënt geen schade toebrengen. Bij antidepressiva is de twijfel over de effectiviteit sterk en zijn de bijwerkingen serieus. Denk aan gewichtstoename, seksuele stoornissen, persoonlijkheidsveranderingen en in sommige gevallen ook agressiviteit naar anderen en zichzelf. Daarom heb ik mijn oordeel bijgesteld.”

Hoe komt u tot dat nieuwe inzicht?

“Door studie. Ik heb mij na mijn huisartsenopleiding bijgeschoold tot epidemioloog en me daarna toegelegd op de beoordeling van wetenschappelijke studies over medicijnen. Kloppen de studiemethoden? Zijn de resultaten betrouwbaar? Daar schort veel aan. In plaats van wetenschap bedrijven gaat het bij onderzoek naar medicatie ook om zakendoen.”

Kunt u een voorbeeld noemen?

“Daar kun je een boek over schrijven. In alle ernst: de wijze waarop farmaceutische bedrijven omgaan met placebo’s is ondeugdelijk. Als je een geneesmiddel op de markt wil brengen, moet je aantonen dat die pil beter is dan een placebo. Tijdens het onderzoek mogen proefpersonen dus niet weten of ze de echte pil of een placebo krijgen.”

“Maar echte pillen geven een droge mond en placebo’s niet. Proefpersonen weten dus of ze de echte of de neppil krijgen. Die kennis beïnvloedt het onderzoek, zo blijkt. Want als je ervoor zorgt dat patiënten ook van de neppil een droge mond krijgen, vind je geen verschil meer tussen de echte pil en de neppil. Maar zo’n zogenaamd ‘actief placebo’ is niet verplicht bij medicatieonderzoek. Dat deugt natuurlijk niet. Om het publiek over dit soort zaken te informeren, heb ik een boek geschreven.”

Hoeveel procent van de depressieve mensen heeft baat bij antidepressiva?

“Ongeveer een miljoen Nederlanders gebruiken ze; tegen depressies en somberheid, maar ook tegen angst- en dwangstoornissen. Van de mensen die depressief zijn, heeft ongeveer 2 procent er echt baat bij. Dan gaat het om zeer zware depressies. Bij lichtere vormen is de tijd vaak een betere heelmeester. Na drie maanden is een derde van de patiënten over de wat lichtere somberheid heen, na zes maanden al twee derde. Als ik somber was, zou ik wachten tot het over was of andere zaken ondernemen die het herstel bevorderen, zoals hardlopen of zwemmen met dolfijnen.”

U stelt ook dat stoppen met antidepressiva een probleem is.

“Dat kan, ja. Het ontbreekt echter aan goed onderzoek, omdat farmabedrijven dat niet hoeven te doen. De schattingen over patiënten die problemen hebben met stoppen, variëren van 15 tot 80 procent. Ik denk dat een op de twee gebruikers er moeite mee heeft. Er zijn gevallen bekend waarbij stoppen kan leiden tot ziekenhuisopname of zelfdoding.”

Hoe lang moet je antidepressiva gebruiken?

“Volgens de richtlijn een maand of negen, maar artsen letten daar niet scherp op. Het komt dus vaak voor dat mensen jaren blijven slikken. ­Patiënten zijn bang om te stoppen, omdat ze vrezen dat hun oorspronkelijke klachten terugkeren. Het verwarrende is echter dat de onthoudingsverschijnselen van de medicatie hetzelfde kunnen zijn als de klachten waarvoor mensen ze ooit namen, zoals angst, somberheid, slecht slapen, prikkelbaarheid of irritatie. Dus blijven ze slikken.”

Is er een methode om stoppen met antidepressiva te vereenvoudigen?

“Ja, er is afbouwmedicatie ontwikkeld, de zogenaamde ‘taperingstrips’. Daarin zitten pillen met minder werkzame stof. Je slikt bijvoorbeeld een pil van 50 milligram, maar gaat via 25 en 10 terug naar 0. Die afbouwmedicatie wordt niet aangeboden door fabrikanten –hun laagst gedoseerde pil gaat dan bijvoorbeeld tot 37,5 milligram - maar door mensen of organisaties die meer oog hebben voor het belang van patiënten.”

“Tot 2014 werd afbouwmedicatie in Nederland vergoed door zorgverzekeraars, nu niet meer. Mensen moeten het dus zelf betalen. Dat begrijp ik niet. De zorgverzekeraar kan mensen van de antidepressiva krijgen en voor een positieve verandering in het leven zorgen. Daarbij hoeft de zorgverzekeraar op den duur zelfs minder medicatie te vergoeden, maar toch gebeurt dat niet. Gedegen onderzoek voor die keuze is er niet.”

Duurdere pil bij bipolaire stoornis

Bijna 20.000 mensen die het middel Priadel slikken tegen een bipolaire stoornis, moeten daarvoor drie keer zoveel gaan betalen. Een verpakking van 110 pillen – met lithium als werkzame stof – kost vanaf nu ruim 15 euro in plaats van 5. Dat betekent een eigen bijdrage van 11 euro per maand. Aangezien een bipolaire stoornis, waarbij manische en depressieve periodes voorkomen, de kansen op de arbeidsmarkt verkleint, zijn patiënten vaak niet kapitaalkrachtig. Zonder medicatie verergeren de symptomen doorgaans. Patiëntenverenigingen en de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP) hekelen het (legale) winstbejag van de producent.

De prijsverhoging is mogelijk doordat het Britse bedrijf Essential Pharma ook het vergelijkbare Camcolit kocht en nu een monopoliepositie heeft. Die twee middelen geven lithium gelijkmatig af en smaken niet erg vies, waardoor ze de hoogste therapietrouw geven. Eerder verzesvoudigde Essential Pharma ook al de prijs van een geneesmiddel tegen botverlies: Calcitonine.

CV

1976-1982 

Studie geneeskunde ­Universiteit Utrecht

1984 

Artsexamen 

1985-1987

Arts-assistent inwendige geneeskunde Diaconessenhuis Leiden 

1987-1988 

Huisartsenopleiding ­Universiteit Utrecht 

1989-1991 

Nederlands Astma­centrum Davos: 

1991-2003 

Huisarts

1995-1996 

Studie epidemiologie VU

1995-2017 

Werkzaam bij Geneesmiddelenbulletin 

2016-heden 

Voorzitter International Society of Drug Bulletins

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden