Plus Reportage

Oranjehotel: een plek van honger, kou en uitzichtloosheid

Het Oranjehotel werd de strafgevangenis in Scheveningen tijdens de oorlog genoemd, vanwege de vele verzetsstrijders – ook van Het Parool – die er werden opgesloten. Dit weekend opent het herinneringscentrum.

Dodencel 601 in het gerestaureerde cellencomplex van het Oranjehotel. Beeld ANP/Bart Maat

De eerste Paroolmannen die in het Oranjehotel gevangen werden gezet, waren Frans Goedhart – de oprichter van de Nieuwsbrief van Pieter ’t Hoen, voorloper van het illegale Parool – en redactielid/politicus Herman Bernard ‘Stuuf’ Wiardi Beckman. Ze waren in januari 1942 opgepakt op het Scheveningse strand tijdens een vluchtpoging naar Londen. Het tweetal moest de regering in ballingschap informeren. Goedhart droeg een aantal edities van het illegale ­Parool en militaire informatie bij zich.

Ze waren niet de enige Paroolmensen die er terechtkwamen. Op 22 mei 1942 werd journalist Lex ­Althoff, de derde uit de zeskoppige redactie, gearresteerd bij de voorbereiding van zijn vluchtpoging naar Londen. Ook hij droeg allerlei documenten bij zich, onder meer Het Parool.

Althoff zat er ‘slechts’ enkele weken. Hij had zijn huid kunnen redden als hij had gesproken over ‘Jacob, Jaap en Hans’ oftewel de Paroolmannen Vorrink, Nunes Vaz en Warendorf. Hij weigerde. Het kwam hem op eenzame opsluiting in Haaren te staan, waar hij een dagboek en een novelle schreef.

Over Scheveningen ‘met zijn moordende, ­lugubere sfeer’ schreef Althoff: ‘Scheveningen is een gevangenismachine. Een verschrikking zijn het luikje, waardoor de etensblikken binnen­geschoven worden, het schreeuwen der corveeërs, die de voedering verzorgen en de nummers afroepen, de ton, de houten lepel en het houten mes. De herinnering aan de houten krib en jute kussen met stroo is een kwelling.’

Dodengang

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden ruim 25.000 mensen in het Oranjehotel gevangen­gezet: veelal verzetsstrijders, maar ook Joden, Jehova’s getuigen, communisten en zwarthandelaren. De meeste gevangenen waren jong: twintigers en dertigers.

Het Oranjehotel werd gezien als een tijdelijke bewaarplaats, schrijft Niod-onderzoeker Bas von Benda-Beckmann in zijn deze week verschenen boek Het Oranjehotel. Een Duitse gevangenis in Scheveningen. Het was een beruchte plek. Enkele honderden gedetineerden werden geëxecuteerd op de nabijgelegen Waalsdorpervlakte, anderen werden doorgestuurd naar strafkampen Vught en Amersfoort en gingen door naar Duitse concentratiekampen.

Er zaten bekende personen gevangen: Erik Hazelhoff Roelfzema (‘Soldaat van Oranje’), hoogleraar Rudolph Cleveringa van de Universiteit Leiden die in 1940 protesteerde tegen het ontslag van Joodse collega’s, Simon Vestdijk, George Maduro en Heinz Polzer (Drs. P). Dichter Jan Campert schreef er zijn bekende gedicht Het lied der achttien dooden.

Het bakstenen gebouw bestond destijds uit vijfhonderd cellen met zeven cellengangen, van A tot en met G. Het was er tochtig en koud. Gevangenen moesten hun behoefte in een ton doen. Een cel was 1,90 bij 3,70 meter, waarin twee of drie en later zelfs vijf personen tegelijk werden opgesloten.

De cellen hadden één brits, één of meer krukjes, een klaptafeltje en een houten plank. De anderen moesten slapen op een stromatras.

Van de totale cellenbarak is een derde deel ­bewaard gebleven. Gang D was de ‘dodengang’ met ‘dodencellen’. Cel 601 is nog in originele staat. Op de muren zijn data, namen van geliefden, tekeningen, teksten als ‘Liefste Bets’ en ‘Moeder Welmoet’ en het Onze Vader gekrast. Ook staan er talloze streepjes om de verstreken dagen bij te houden.

Vlooien in een doosje

De gevangenen zaten er gemiddeld zeven ­weken. Ze werden via ‘het poortje’ aan de Van Alkemadelaan binnengebracht. 6 procent zat er meer dan een half jaar, onder wie Wim van ­Norden, die er van oktober 1942 tot maart 1943 vastzat. Van Norden, die zijn cel met vijf anderen deelde, piekerde over de huiszoeking op zijn woonadres, waar het cliché (de drukvorm) van de kop van Het Parool en een revolver verborgen lagen. Zijn zus Hilda bleek de spullen kort na zijn arrestatie te hebben weg­gehaald.

Vrouwen vormden in het Oranjehotel de minderheid: 11 procent. Er was een aparte vrouwenvleugel: gang A. Paroolmedewerkster Hetty van der Togt zat er in 1944 vijf weken opgesloten. Ze had vlooien in een doosje waar ze voor zorgde.

De gevangenen kampten met verveling, eenzaamheid, honger en uitzichtloosheid. Althoff doodde de tijd door rondjes van steeds tien passen door zijn cel te maken.

Althoff werd op 29 juli 1943 op de Leusder­heide gefusilleerd, op beschuldiging van sabotage en spionage.Wiardi Beckman stierf in 1945 aan vlektyfus in kamp Dachau. Goedhart wist te vluchten uit een politiebureau. Van Norden en Van der Togt overleefden de oorlog even­eens. Van Norden werd na de oorlog directeur van de krant waar hij bijna veertig jaar zou werken.

Open voor publiek

In de honderd jaar oude Scheveningse gevangenis sloot de Duitse bezetter in de oorlog verzetsmensen, Joden, communisten, Jehova’s getuigen en zwarthandelaren op. Na de bevrijding werd het Oranjehotel een gevangenis voor Duitse oorlogsmisdadigers, NSB’ers en collaborateurs en in 1948 een penitentiaire inrichting voor Nederlandse gevangenen. Het complex bleef tot 2010 in gebruik. Sinds 1946 worden er kransen gelegd tijdens de jaarlijkse herdenking in ‘Doodencel 601’. 

De gevangenis, een nationaal monument dat deels bewaard is gebleven, is gerestaureerd en verbouwd tot educatief herinneringscentrum. Het ‘poortje’ waardoor ter dood veroordeelde gevangenen naar de fusillade­plaats werden gebracht en ‘Doodencel 601’ zijn nog in originele staat, evenals de inscripties op de celmuren.

Een permanente tentoonstelling vertelt het verhaal van het Oranjehotel en de gevangenen die er tijdens de oorlog zaten.

Bas von Benda-Beckmann, Het Oranjehotel. Een Duitse gevangenis in Scheveningen, 624 blz, € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden