Ook in Nederland wint extreemrechts terrein

Extreemrechts groeit in Nederland, net als in de VS. Deskundigen vrezen dat ook hier eenlingen naar geweld zullen grijpen. Om dat voor te zijn, willen ze meer onderzoek naar bestrijding van openlijk racisme.

Pegida demonstreerde in februari 2016 bij de Stopera tegen de gevreesde islamisering. Beeld Bram Petraeus/HH

Zou dit ook in Nederland kunnen gebeuren? Het is een vraag die onherroepelijk opborrelt als aan de overkant van de Atlantische Oceaan iemand geïnspireerd door rechts-radicale ideeën een geweer leegschiet op straat, in een discotheek of een winkelcentrum.

Om te beginnen: Nederland kent geen uitgebreide traditie van extreemrechts geweld. De laatste grote schietpartijen in ons land, die in Alphen aan den Rijn in 2011 en in Utrecht in maart van dit jaar, hadden een ander motief. Geweld uit rechtse hoek bleef de laatste jaren beperkt tot bijvoorbeeld een aanslag met molotovcocktails bij een moskee in Enschede en het plaatsen van een vuurwerkbom bij een Somalisch gezin. Vergelijk dat met Duitsland, waar 1600 geweldsincidenten met een extreemrechtse achtergrond plaatsvonden in 2016. Of dus met de Verenigde Staten, waar de schietpartij in El Paso van zaterdag de jongste is in een inmiddels lange rij schutters die zich lieten inspireren door rassenhaat.

Dat wil niet zeggen dat er in Nederland niets aan de hand is. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) constateert in een vorig jaar uitgebracht rapport dat het taalgebruik onder rechts-extremisten steeds agressiever en opruiender wordt, vooral online. “Bovendien heerst in deze kringen een grote fascinatie voor vuurwapens,” schreef de AIVD.

Bij extreemrechts dachten we in Nederland tot niet eens zo heel lang geleden aan neonazi’s en skinheads. Tijden zijn veranderd: de neonazi’s vormen nog maar een klein deel van extreemrechts Nederland. Hun leidende rol is overgenomen door anti-islamstromingen en het uit de VS overgewaaide alt-right gedachtegoed, constateren deskundigen. Trumps vertrouweling Steve Bannon had niet voor niets het plan in een Italiaans klooster een academie voor populisten te beginnen.

Varkensvlees

Verweving met ‘gewone’ politiek is vaker zichtbaar. Zo heeft Erkenbrand, het ‘studiegenootschap in de lijn van het Europese Nieuw Rechts’, connecties met Forum voor Democratie. ‘Wij geloven in het zelfbeschikkingsrecht van alle volkeren inclusief de blanke volkeren’, is op hun Twitteraccount te lezen.

Cyriel Triesscheijn van antidiscriminatie­bureau Radar ziet de organisatiegraad toenemen. “Ze komen meestal bij elkaar in kleinschalige formaties van vijf tot twintig mensen,” zegt hij, “en dat zijn er dan al veel. Maar we zien dat ze in staat zijn tot confronterende verrassingsacties: een barbecue met varkensvlees, protesten bij de intocht van Sinterklaas om groepen tegen Zwarte Piet tegen te werken. Wij krijgen meldingen binnen van gemeenten die bijeenkomsten zien waar je je zorgen over moet maken. Onlangs nog in Brabant, waar in een huis een stuk of dertig mensen bij elkaar kwamen in foute kleding, waar nazistische leuzen werden gescandeerd. Oplettendheid is gewenst.”

Waarop dan precies moet worden gelet, is niet altijd gemakkelijk te bepalen. De wereld van het rechts-extremisme is in Nederland versnipperd en ‘verschrikkelijk ingewikkeld’, zegt Steven Lenos van RadarAdvies, een bureau voor maatschappelijke vraagstukken. “Er zijn veel groepen waarin ook vaak ruzie ontstaat, waardoor weer nieuwe groepen ontstaan.”

Toetsenbord

Wel is terug te zien dat de ‘grote omvorming’ of great replacement in deze kringen veel aandacht krijgt – het idee dat minderheden zorgen dat de Joods-christelijke gemeenschap niet alleen in de verdrukking komt, maar uiteindelijk zal worden uitgebannen.

“Ze claimen dat de blanke, linkse elite de politieke toekomst van ons land vergooit,” zegt Lenos. “In El Paso zie je dat idee terugkomen, net zoals in Christchurch in Nieuw-Zeeland. In Noorwegen schoot Anders Breivik op jonge socialisten, juist omdat zij die toekomstige elite zouden vormen.”

Communicatie vindt online plaats, op internationale fora als 9gag, 4chan, Hiddenlol en 8chan. Dat maakt mensen met extreem-rechtse denkbeelden nog moeilijker te volgen en te vangen. Waar ze voorheen gespot konden worden op bijeenkomsten, kunnen ze zich nu achter hun toetsenbord laten inspireren. In het ergste geval door de ideeën van voormalige aanslagplegers als Breivik (77 doden in Noorwegen, 2011) of Brenton Tarrant (51 doden in Nieuw-Zeeland, afgelopen maart), die op sommige donker hoeken van het wereldwijde web als heiligen worden vereerd.

Lovende reacties
Wat Lenos extra zorgen baart: “Het lijkt bijna alsof de aanslagplegers in El Paso en Christchurch het doen voor hun volgers. Ze kondigen aan: ik stel een daad, ik ga het doen.” En daarop volgen lovende reacties en aanmoedigingen.

Ook de dader van de schietpartij in El Paso sprak in een verklaring zijn sympathie uit voor de schutter van Christchurch. Dat deed hij op 8chan, dat zichzelf de ‘duisterste plek op het internet’ noemt. Gisteren ging 8chan korte tijd off­line, nadat internetbeveiligingsbedrijf Cloudflare de samenwerking beëindigde.

De ‘groeiende groep kwetsbare personen die in aanraking komt met gewelddadig rechts-­extremistisch gedachtegoed’ baart de AIVD zorgen. “Ze creëren namelijk een klimaat waarin het risico dat (snel radicaliserende) rechts-extremistische eenlingen of kleine groepen geweld in zullen zetten om een statement te maken, groter is dan in het verleden,” aldus de dienst in het rapport uit 2018.

Vooroordelen

Een echt antwoord daarop hebben we niet, zegt Hanneke Felten van Kennisplatform Integratie en Samenleving. Daarom moet er onderzoek komen om te kijken op wat voor manier openlijk racisme kan worden bestreden. “Onderzoek draait tot nu toe heel erg om het bestrijden van subtielere, onbewuste vooroordelen. We weten veel minder over dat extreme racisme.” Ook de online stroming moet dan bekeken worden. “Door de omvang moeten we echt nadenken hoe we racisme aan kunnen pakken, vanuit de wetenschappelijke praktijk.”

Felten kan daar al wel iets over te zeggen. Zo is met een goed voorbeeld al veel winst te behalen, omdat achter vooroordelen vaak angst zit: de vrees verdrongen te worden en om te verliezen. “We zien dat vooral witte mannen dit gedachtegoed aanhangen,” zegt Felten. “Zij komen uit heel verschillende gelederen. Dat betekent dat rolmodellen divers zullen moeten zijn. Als een populaire voetballer kan laten zien dat hij bevriend is met een moslimman, kan dat angst wegnemen.”

Rechtse terreur eist doden in EU

In diverse Europese landen leiden oplaaiende extreemrechtse sympathieën tot geweld. De daders zijn veelal eenlingen of splintergroepen. 

Er is bijna geen land in Europa waar extreemrechts of rechtspopulisme inmiddels geen voet aan de grond heeft – politiek gezien dan.

Ook buiten de politiek nam radicaal-rechts een hoge vlucht. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD), die vorig jaar onderzoek deed naar extreemrechts in Nederland, wijst voor die recente groei twee redenen aan: de door IS geïnspireerde aanslagen in West-Europa en de migrantenstroom naar Europa die in 2015 op gang kwam. Deze zorgden voor een voedingsbodem voor het anti-islamsentiment ‘als belangrijkste ideologische drijfveer’ voor rechts-extremistische bewegingen.

Met de ideologische opmars nam ook extreemrechts geweld toe, concludeerde de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) eind 2018. Ook de NCTV noemt 2015 een katalysator. Na een paar jaar zonder rechts-terroristische aanslagen vonden volgens Europol er in dat jaar negen plaats.

Toch komt het bekendste en dodelijkste voorbeeld uit de periode voor de opkomst van IS en de migratiecrisis. In 2011 pleegde Anders Breivik eerst een bomaanslag in Oslo en schoot hij later die dag, verkleed als politieman, tientallen jongeren dood die op zomerkamp waren op het eiland Utøya. Er vielen 77 doden.

Tijdens de referendumcampagne van 2016 over de brexit werd in het Verenigd Koninkrijk Labourpolitica Jo Cox vermoord door een man met extreemrechtse ideeën.

Afgelopen juni werd Duitsland ook opgeschrikt door een politieke moord: die op politicus Walter Lübcke. De man die daarvan wordt verdacht, heeft een extreemrechts verleden.

In alle drie de gevallen waren de daders eenlingen. Dat signaleren de AIVD en de NCTV ook: de dreiging gaat in zowel Nederland als Europa vooral uit van eenlingen of ongeorganiseerde kleine groepen.

In Duitsland leiden rechts-­extremistische sympathieën meer structureel tot geweld: van aanslagen op asielzoekerscentra, asielzoekers en moslims tot de poging tot moord op de burgemeesterskandidaat van Keulen in 2015, die zich had uitgesproken voor de opvang van vluchtelingen.

Lang voor die tijd kampte Duitsland al met neonazistisch geweld. Tussen 2000 en 2006 pleegde de terreurgroep Nationalsozialistischer Untergrund (NSU) een reeks moordaanslagen, vooral op mensen met een Turkse achtergrond, bomaanslagen en bankovervallen.

Er zijn nu nog altijd grote zorgen over geweld. De Duitse krant Welt Am Sonntag citeerde dit voorjaar een vertrouwelijk rapport van de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst waaruit zou blijken dat het aantal rechts-extremisten en extreemrechtse splintergroepen met 50 procent is gestegen. Experts wijzen op de verwevenheid tussen de politieke partij Alternative für Deutschland (AfD) en extreemrechts. De Duitse inlichtingendienst doet daar onderzoek naar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden