Update

Notulen openbaar: ministers moesten ‘activistische’ en ‘tegenwerkende’ Kamerleden terugfluiten

In het kabinet werd flink geklaagd over ‘activistische’ en ‘tegenwerkende’ Kamerleden. Ministers doelden onder anderen op CDA’er Pieter Omtzigt en VVD-parlementariër Helma Lodders. Zij moesten een toontje lager zingen: ‘Het is wenselijk dat ministers hun woordvoerders van eigen politieke huize hierop aanspreken.’

null Beeld ANP
Beeld ANP

Dat staat in de maandagavond gepubliceerde notulen - in totaal 37 pagina’s - van ministerraadsvergaderingen in 2019 over de toeslagenaffaire. Volgens premier Mark Rutte was er ‘niets onoorbaars’ gebeurd, maar na een reconstructie van RTL Nieuws vorige week nam de druk toe om open kaart te spelen.

In de notulen van de ministerraad van 12 juli 2019 staat beschreven hoe ministers Koolmees, premier Rutte en CDA-leider Wopke Hoekstra terugblikken op een Kameroverleg waar een motie van afkeuring werd ingediend door de SP.

‘Weinig begrip’

Die vergadering trapt Koolmees af, hij beklaagt zich (‘spreker is zeer ontstemd’) over het brede kritische front in de Kamer, van links tot rechts, dus over SP’er Leijten, maar ook CDA’er Omtzigt en VVD-Kamerlid Lodders: ‘De rol van de twee coalitiefracties is weinig behulpzaam. (...) Het vraagstuk van activistische woordvoerders speelt ook bij andere fracties. Het is wenselijk dat de leden van de ministerraad de woordvoerders van gelijke politieke huize hierop aanspreken,’ notuleert de secretaris.

Premier Rutte reageert dan instemmend, en ‘toont weinig begrip’ voor woordvoerders die zich in de media profileren. Rutte zelf heeft in de richting van partijgenoot Lodders ‘reeds het belang van eenheid in de coalitie’ benadrukt, staat in het verslag. Hoekstra is het ook eens met Koolmees en Rutte, de CDA-leider noemt de relatie tussen kabinet en coalitiefracties ‘ingewikkeld’.

Tekst gaat verder onder kader

‘Niet individuele ambtenaren beschuldigen’

Toenmalig staatssecretaris Menno Snel (Belastingdienst, D66) maakt eind 2019 een principieel punt van de individuele bejegening van ambtenaren. Tijdens de ministerraad van 15 november zegt Snel tegen collega’s dat CDA’er Omtzigt ‘op zoek lijkt’ naar namen van schuldigen. Maar Snel wil niet over specifieke ambtenaren in debat met Kamerleden. ‘De problematiek wordt niet veroorzaakt door individuen met kwaad in de zin, maar betreft een structurele kwestie’.

Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) ziet wel een potentieel probleem omdat niet alles met de Kamer gedeeld wordt: ‘Grapperhaus uit zijn zorgen over het niet verstrekken van een feitenrelaas en wijst erop dat de motie-Omtzigt (dat om een feitenrelaas vraagt, red.) met Kamerbrede steun is aangenomen. De vraag is of de staatssecretaris hiermee wegkomt. Spreker biedt aan om samen met minister Hoekstra mee te denken over een wijze waarop kan worden gesteld dat voorliggende kabinetsreactie tevens een feitenrelaas bevat’.

Minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Handel, D66) laat tijdens een andere vergadering weten ‘minder moeite te hebben met coalitiefracties die zich openlijk tegen het kabinet afzetten’. ‘Het is immers in een democratie een gezond teken dat er fel wordt gedebatteerd. Naar verwachting zal dit overigens in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen in maart 2021 steeds vaker plaatsvinden. Wel dient dit debat binnen bepaalde kaders plaats te vinden. Spreekster stelt voor dat het kabinet in overleg met de voorzitters van de coalitiefracties bespreekt welke kaders hierbij werkbaar zijn’.

‘Door De Jonge en spreker (Hoekstra, red.) is veel tijd en energie gestoken in het sensibiliseren van de heer Omtzigt, met overigens beperkt succes,’ staat in het vergaderverslag. Hoekstra is ook boos dat Omtzigt de ambtenaren van de Belastingdienst aanvalt: ‘De suggestie van de heer Omtzigt dat ambtenaren van het ministerie van Financiën incompetent zijn, is niet in goede aarde gevallen’. Toenmalig staatssecretaris Menno Snel (Belastingdienst, D66) laat ook weten dat hij minder felle reacties wil vanuit de Tweede Kamer.

Volgens het kabinet is de suggestie dat het de Kamer om politieke redenen niet volledig heeft geïnformeerd ‘niet juist,’ schrijft het kabinet aan de Tweede Kamer in een begeleidende brief bij de notulen.

De notulen zijn hier te lezen.

Er worden twee redenen aangevoerd waarom sommige informatie niet naar de Kamer is gestuurd: in de eerste plaats omdat die info betrekking had op het handelen van individuele ambtenaren. ‘Hierbij speelt het principiële punt dat het handelen van ambtenaren geen zelfstandig onderwerp van het politieke debat zou moeten worden gemaakt. Bewindspersonen zijn immers politiek verantwoordelijk en kunnen ter verantwoording worden geroepen door de Tweede Kamer en verantwoording afleggen in het openbaar, terwijl ambtenaren zich niet kunnen uitspreken.’

Als tweede reden wordt aangevoerd dat het lange tijd ‘staand beleid’ was om documenten die zijn opgesteld ten behoeve van intern beraad, in beginsel niet te verstrekken aan de Tweede Kamer. ‘Aan het belang van de bescherming van het in vertrouwelijkheid kunnen adviseren van bewindspersonen werd toen een doorslaggevend gewicht toegekend.’ In januari is het kabinet al teruggekomen op dit standpunt. Voortaan worden ook interne memo’s gedeeld.

Premier Rutte zegt daar in november 2019 zelf over: ‘Dit betekent niet dat conceptversies van ambtelijke stukken aan de Kamer hoeven te worden verstrekt. Dat zou immers de beleidsvoorbereiding op ambtelijk niveau ernstig belemmeren. Het kabinet dient dit duidelijk uit te dragen, ook indien de Kamer in deze kwestie een offensieve toon, bijvoorbeeld in de richting van betrokken ambtenaren, zou kiezen. Van belang is dat staatssecretaris Snel met deze aspecten rekening houdt in zijn toon bij de beantwoording van de Kamer.’

Brisant

De teksten over kritische Kamerleden zijn niettemin explosief. In de toeslagenaffaire kwamen kabinetsleden en Kamerleden veelvuldig tegenover elkaar te staan. Deze kwestie sleept ook al langer dan een jaar. De Tweede Kamer is ontevreden met summiere informatieverstrekking, het kabinet stelt telkens dat niet alles gedeeld kan worden om individuele ambtenaren niet te beschadigen. Maar een ‘politiek motief’ speelt daarbij niet mee, herhaalt Rutte keer op keer. Dat gelooft een deel van het parlement niet.

Daarom besloot het kabinet afgelopen vrijdag om de vergaderverslagen - in de regel bestempeld tot staatsgeheim voor de periode van minstens twintig jaar - alsnog te delen.

Hoewel de besluitvorming zou deugen, kondigde Rutte vrijdag aan dat de stukken vol ‘brisante’ informatie staan, ook omdat duidelijk wordt wie wat precies heeft gezegd. “Dat is nogal wat. Iedereen gaat van alles in die notulen vinden.” De premier kondigt wel aan aangifte te doen tegen het lekken van notulen uit de ministerraad naar RTL Nieuws.

Het openen van de kabinetskluis kan als een politieke ‘doos van Pandora’ uitpakken en verhoudingen tussen beoogde coalitiepartijen verder onder druk zetten. Voor de hoofdrolspelers staat er veel op het spel.

Notulen van de ministerraad zijn ‘zeer geheim’

En dat moet zo blijven, vindt het kabinet. Voortijdige openbaarmaking komt haast nooit voor. De regering wil aan die afspraak vasthouden, zo blijkt uit de brief: “Het kabinet benadrukt dat het vertrouwelijk beraadslagen in de ministerraad voor de bestuurbaarheid van Nederland op de lange termijn van cruciaal belang is, vanwege de functie van de ministerraad binnen het gehele staatsbestel. Ten aanzien van de notulen van de ministerraad geldt dat openbaarmaking daarvan tot gevolg zou hebben dat meningen van individuele bewindspersonen naar buiten komen, waardoor de eenheid van het regeringsbeleid in gevaar zou komen. Om deze redenen worden de notulen standaard voorzien van de rubricering staatsgeheim, zeer geheim.”

Tjeenk Willinks missie

De verkenning van een nieuwe coalitie crashte na het uitlekken van het pre-formatiememo (Omtzigt ‘functie elders) en Ruttes vergeten gesprek over diezelfde Omtzigt.

Daarna probeerde de nieuwe informateur Herman Tjeenk Willink vooral tijd te kopen, zodat het wantrouwen wat zou afnemen. Tjeenk Willink schakelde een paar versnellingen terug en bood partijen zo de kans intern de boel op orde te krijgen. Maar de onthulling van RTL zet de zoveelste mijn op het Binnenhof op scherp: eerst moet dit explosief ontmanteld worden voordat de formatie werkelijk verder kan, weten betrokkenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden