PlusAchtergrond

Nieuwe bestuurscultuur: is Rutte echt de Superman die hij wil zijn?

Mark Rutte speelt hoog spel: in Nieuwsuur deed hij ‘radicale’ voorstellen voor een nieuwe politieke cultuur. Woensdag moet in de Kamer blijken of dat voldoende grond biedt voor een nieuwe coalitie onder zijn leiding.

Mark Rutte (VVD) wil de andere partijen ervan overtuigen dat hij zijn bestuursstijl oude stijl wil inwisselen voor een modernere.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) wil de andere partijen ervan overtuigen dat hij zijn bestuursstijl oude stijl wil inwisselen voor een modernere.Beeld ANP

Wat wil Rutte precies?

VVD-leider Mark Rutte lijkt een beetje in het mes van zijn eigen woord ‘radicaal’ te vallen: in politiek Den Haag vindt niemand zijn voorstellen nieuw, laat staan radicaal. “Ik zie vooral een forse ommezwaai die een heel andere aanpak vergt,” oordeelt Paul Bovend’Eert, hoogleraar staatsrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen.

Het lijstje voorstellen waar Rutte mee kwam, is op het eerste oog weinig revolutionair. Zowat iedereen in Den Haag pléítte al voor minder dichtgetimmerde regeerakkoorden. Het kabinet hád al besloten dat er meer documenten actief openbaar worden gemaakt. En dat er minder afgestemd en dichtgesmeerd moet worden in achterkamers, zoals bij het wekelijkse coalitieoverleg, wás al een breedgedragen voornemen. Ook bijzonder: Rutte doet een voorstel om een orgaan op te richten dat sterk lijkt op iets wat al bestaat: de Nationale Ombudsman.

Dát het Rutte is die deze voorstellen omarmt en actief uitvent, is echter wel baanbrekend, ziet Bovend’Eert. “Rutte pleit voor een praktijk die sterk afwijkt van de gang van zaken van de afgelopen tien jaar. Dat is een enorme draai, die niet alleen hijzelf, maar ook zijn coalitiegenoten moeten gaan maken. Interessant te zien dat hij afstand neemt van praktijken waaraan hij zelf jarenlang heeft meegewerkt.”

Daarmee legt hij ook druk bij andere partijen. Want dikke regeerakkoorden zijn niets nieuws in Den Haag. Kabinetten in verschillende samenstelling hebben de afgelopen decennia steeds aan die dikke boekwerken vol afspraken mee­gewerkt. Geen coalitiepartij wist zich daaraan te onttrekken, ook in 2017 niet.

Toch maakt Rutte zich er wel wat makkelijk vanaf. Bovend’Eert ziet een opsomming van bekende wensen die al langer in Den Haag rondzingen, maar radicale omwentelingen ontbreken. “Als je echt nadenkt over een transparante bestuurscultuur, moet je het ook hebben over de invloed van lobbyisten. En heb het dan ook over integriteitsproblemen van politici.”

Hoe bracht hij het?

Dat was misschien meteen al de makke: Rutte kwam met verschillende boodschappen naar de studio. De ‘radicale ideeën’ bewaarde hij tot het laatst. Eerst gaf hij een aantal signalen af, die niet alleen voor de kijker, maar ook voor zijn politieke collega’s waren bedoeld.

Zo liet hij nogmaals weten niet te zullen wijken: dan maar de oppositie in. Ook zal hij niet opnieuw ‘sorry’ zeggen of door het stof gaan: hij is trots op wat hij heeft bereikt en op sommige dingen wat ‘minder trots’. En ook onthulde hij dat CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt ‘graag’ met hem in gesprek wil. Een prikkelende openbaring, omdat Omtzigt overwerkt thuis zit en kabinetsdeelname onder Rutte niet zou zien zitten.

Opvallender was echter Ruttes opmerking dat hij na het debat over zijn leugen niet had overwogen om af te treden. “Terwijl dat toch een logische vraag is om jezelf als leider te stellen,” zegt Janka Stoker, hoogleraar leiderschap en organisatieverandering aan de Rijksuniversiteit Groningen. Temeer omdat Rutte wél erkende dat hij gereflecteerd had op zijn eigen optreden. “Maar,” en daar keek Stoker van op, “hij zei dat hij dat niet samen met anderen had gedaan, maar alleen.”

Daar zit volgens de hoogleraar de crux: wie wil leren, wie echt wil veranderen, moet zich kwetsbaar opstellen. En dat doe je niet in je eentje. Stoker: “Leidinggevenden lijden vaak aan zelfoverschatting. Leiders die ander gedrag beloven, vinden na een tijdje vaak dat ze dat laten zien. Maar medewerkers hebben vaak een ander beeld: die zien niet dezelfde Superman die in de spiegel kijkt.”

Terwijl de opgave die Rutte zichzelf oplegt Supermanwaardig is. Stoker: “Rutte moet zichzelf aan de haren uit het moeras zien te trekken en het anders doen dan hij de afgelopen tien jaar gedaan heeft. Dat is heel erg moeilijk. Het kost tijd en je moet door anderen worden vertrouwd om die stap te kunnen zetten.”

Hoe moeilijk het is om te veranderen, liet Rutte meteen zien, zag Stoker. Vlak nadat hij had erkend dat hij in zijn manier van leidinggeven graag de controle houdt, zei hij vrijdag al koffie te willen drinken met Omtzigt. “Daarin zit al de neiging om te willen controleren. Hij had ook kunnen zeggen: ik hoor wel wanneer Omtzigt kan. Dat geeft aan hoe moeilijk het is gedrag af te leren.”

Hoe vallen de voorstellen van Rutte in politiek Den Haag?

Dat PVV en de SP niet gelukkig zouden worden van Ruttes voorstellen, lag voor de hand. Ze waren zeer sceptisch. ‘Slecht verhaal,’ twitterde Wilders. Cruciaal is het hoe D66-leider Sigrid Kaag, CDA-fractievoorzitter Wopke Hoekstra en de linkse partijen PvdA en GroenLinks reageren op Ruttes ideeën. Hoekstra zweeg vooralsnog tot het debat van woensdag.

Kaag was mild. Ze maakte de vergelijking met de cinema: “Het is net als met de hooggespannen verwachtingen in de film: de trailer is spannender dan de film zelf. Maar er is een begin gemaakt. Dat is belangrijk. Hij heeft zich uitgesproken en thema’s omarmd die D66 en andere partijen al langer uitdragen.”

Ze wees erop dat het acht weken na de verkiezingen is en dat de mensen in het land het een beetje zat worden. “We zijn veel te veel met onszelf bezig geweest en we moeten verloren tijd inhalen.” Ook Kaag maakte deel uit van de oude cultuur, erkent ze. “We zijn er allemaal bij geweest, ik zie als D66 nu een reden om er radicaler en veeleisender op te kunnen zijn, op die nieuwe cultuur. De Kamer moet ook bij zichzelf te rade gaan.”

Andere coalitiekandidaten zijn minder complimenteus. GroenLinksleider Jesse Klaver vond Rutte bij Nieuwsuur ‘inhoudelijk warrig’ overkomen en noemt zijn verhaal ‘niet consistent’ en ‘onvoldoende’.

PvdA-aanvoerder Lilianne Ploumen vond het ‘onder de maat’. Ze wilde hem in het Kamerdebat verder de nieren proeven op het probleem van het wantrouwen naar de overheid.

Toch denkt hoogleraar Bovend’Eert dat juist kleinere partijen zouden kunnen profiteren van de cultuurverandering die Rutte nu uitdraagt. Juist door meer afstand tussen kabinet en Tweede Kamer kunnen regeringspartijen zich meer profileren, denkt hij.

En dat verlaagt de drempel om te gaan regeren in een coalitie. “De PvdA ging in 2017 ten onder aan het regeerakkoord, waardoor ze geen eigen profiel meer had. Dat scenario wil niemand ­herhalen.”

Ruttes plan

- Korte regeerakkoorden.

- Meer openheid rond besluitvorming.

- Afschaffen coalitieoverleg.

- Ministerraad neemt na debat op vrijdag besluiten.

- Tweede Kamer beslist over die besluiten.

- Klimaatbeleid en sociaal beleid worden eerst in de Kamer ­vastgesteld voordat er in de polder een akkoord wordt ­gesloten.

- Orgaan voor de burger die aan de bel kan trekken als ­uitvoeringsorganisaties falen.

Mariëtte Hamer informateur

Mariëtte Hamer, de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER) en oud-fractievoorzitter van de PvdA, wordt vandaag zo goed als zeker voorgedragen als nieuwe informateur door de Tweede Kamer, melden in­gewijden. Hamer is de voorzitter van de SER, het belangrijkste advies­orgaan van het kabinet op sociaal-economische terrein. In de raad zitten vertegenwoor­digers van werkgeversorganisaties en vakbonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden