Update

Nederland staat stil bij oorlogsdoden: ‘Morgen vieren we de vrijheid, vandaag mag het gisten tot het pijn doet’

Nederland was dinsdagavond twee minuten stil voor iedereen die tijdens de Tweede Wereldoorlog en latere oorlogssituaties en vredesoperaties is omgekomen. De Dodenherdenking vond voor de tweede maal plaats in coronatijd, zonder een groot publiek.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima leggen een krans bij het Monument op de Dam. Beeld AP
Koning Willem-Alexander en koningin Máxima leggen een krans bij het Monument op de Dam.Beeld AP

De nationale herdenking begon iets voor 19.00 uur in De Nieuwe Kerk in Amsterdam, waar schrijver Roxane van Iperen de 4 mei-lezing Stemmen uit het diepe hield. Tijdens de bijeenkomst zong sopraan Laetitia Gerards, onder begeleiding van het Metropole Orkest.

“Twee minuten stil zijn zonder de bereidheid álle stemmen aan te horen, is je adem inhouden en blijven steken in een oppervlakkig verhaal.” In haar voordracht richtte de schrijver zich op al het ongehoorde oorlogsleed. Nederland heeft te snel de dimlichten op haar verleden gericht, stelde ze, nog voordat de feiten in kaart zijn gebracht. Namens wie staat ze hier dan?

Van Iperen verwijst naar het onderzoek dat ze verrichtte voor haar boek ’t Hooge Nest, dat gaat over twee Joodse verzetszussen die woonden in haar huis in Het Gooi. Weinig buurtbewoners leken iets te weten over het verhaal van de zussen, maar eenmaal ná publicatie werd de schrijver overladen met onthullingen, verlangens en getuigenissen. “Alsof het boek de sleutel was naar het diepe; een attest van geduld waardoor mensen hun begraven belevingen durven te ontsluiten.”

Een collectieve identiteit – en dus ook een collectieve herdenking – kan volgens Van Iperen niet leunen op een incompleet verhaal. En dus moeten we ‘afdalen, stil zijn en álle stemmen aanhoren, ook de diepste uithalen van smart en van angst’. “Morgen vieren we de vrijheid, vandaag mag het gisten tot het pijn doet.”

Spoken-wordvoordracht

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima legden aan het begin van de herdenkingsplechtigheid bij het Nationaal Monument op de Dam een krans. Daarna volgden de taptoe, twee minuten stilte en het Wilhelmus.

De 19-jarige Amara van der Elst hield een spoken-wordvoordracht. Zij haalde net als Van Iperen de ‘honderden ongehoorde verhalen’ aan. Waar de een niet weet, kan de ander aanvullen, vertelde ze, en concludeerde: “Je hoort de echo in de stilte / niet wie harder schreeuwt / maar stiller denkt / niet wie harder schreeuwt / maar stil herdenkt.”

André van Duin greep zijn Damtoespraak aan om – naast het herdenken van de honderdduizenden oorlogsslachtoffers – de vrijheid, verdraagzaamheid en tolerantie in de Nederlandse grondwet te vieren.

“Het feit dat wij in Nederland sinds 1987, als eersten in de wereld, een monument zoals het Homomonument hebben, tekent onze vrijheid. De vrijheid dat iedereen hier zichzelf mag zijn. Zonder dat iemand anders daar wat van zegt.” In een interview met Het Parool zei hij eerder: “Het is geen cliché, het is waar: de vrijheid moet je koesteren, die is niet vanzelfsprekend.”

Ook nam Van Duin de tijd om het bombardement op zijn geboortestad Rotterdam te memoreren. “Op 14 mei 1940 werd de binnenstad door zo’n zestig Duitse bommenwerpers met de grond gelijk gemaakt. Ruim 80.000 mensen werden dakloos, er vielen ontelbare gewonden en honderden doden, in nog geen twintig minuten.”

In tegenstelling tot vorig jaar, toen de koning op 4 mei een vrijwel lege Dam toesprak, was dit keer een kleine groep genodigden aanwezig. Het gaat om vertegenwoordigers van organisaties van diverse groepen oorlogsgetroffenen en nabestaanden. Het plein was niet toegankelijk voor andere belangstellenden. Plekken rondom de Dam, zoals het Damrak en Rokin, waren verlaten.

Tóch op een afstandje de herdenking bijwonen: ‘Ik hoop het volkslied te kunnen horen’

Het is drie minuten voor acht als Rudolf de Blij (77) zijn mobieltje omhoog steekt. Vanaf het Damrak ziet hij in de verte een groepje donker geklede figuren de Dam oversteken. Hij tuurt vol overgave in de verte. “Ik kon ze niet identificeren,” zegt hij als de pui van de Bijenkorf hem het zicht ontneemt. “Maar dat moet de majesteit geweest zijn.”

De Blij – “Ik ben van 1 januari 1944, een couveusekindje. Pas recent begin ik te denken hoeveel indruk die eerste anderhalf jaar moeten hebben achtergelaten.” – was even eerder komen aanwandelen in de hoop toch een glimp op te vangen van de herdenking op de Dam. Maar als hij zich achter de door de politie opgeworpen wegversperring heeft opgesteld, stuurt een agent hem weg. “Zelfs stil blijven staan is niet toegestaan,” constateert hij enigszins verbouwereerd. “Ik begin me toch af te vragen of ik niet beter thuis voor de televisie had kunnen blijven.”

Maar daarvoor is het nu te laat. Gelukkig voor De Blij is het groepje op de afgezette straat slechts twaalf passanten groot. De politie laat ze begaan. Hetzelfde patroon voltrekt zich op het Rokin en in de Damstraat. Ook daar dubbel politiebarricades en uiteindelijk een kleine twintig mensen die zich nabij de dranghekken verzamelen.

Onder hen is Evan Dikken (21). Hij is uit Noord komen fietsen om de herdenking bij te wonen. Uiteraard, hij weet dat de Dam is afgezet. “Als het druk zou zijn geweest, was ik omgekeerd, maar nu hoop ik toch het volkslied te kunnen horen.”

Het is de eerste keer dat hij, pas naar de stad verhuisd, erbij is. “Ik vind de gebeurtenissen van toen zo indrukwekkend dat ik het belangrijk vind dat ook mijn generatie erbij stilstaat,” zegt hij.

Dan klinkt The Last Post en daalt een diepe stilte over het centrum van de stad neer. In de verte klinken nog een paar opgewonden Spaanse stemmen uit het Wallengebied, maar verder heerst gewijde rust. Die wordt onderbroken als het Wilhelmus invalt. De wind blaast soms een halve maat weg, maar de twee minuten zijn toch weer gehouden zoals altijd.

Stefan Raatgever

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden