PlusAchtergrond

Na zes maanden onbeweeglijkheid is de dreiging van nieuwe verkiezingen serieus

De dreiging hangt boven de formatietafel: na zes maanden onbeweeglijkheid bestaat het risico dat ook informateur Remkes er niet uit komt. Komen er dan nieuwe verkiezingen?

Iemand stemt tijdens de Tweede kamerverkiezingen, afgelopen maart. Beeld ANP
Iemand stemt tijdens de Tweede kamerverkiezingen, afgelopen maart.Beeld ANP

1. Kan dat nou zomaar, nieuwe verkiezingen?
Ja, als een meerderheid in de Tweede Kamer dat wil, kan het demissionaire kabinet nieuwe verkiezingen uitschrijven. Maar het is wel een allerlaatste optie. De verhoudingen tussen VVD, D66 en CDA – de partijen waarnaar nu vooral wordt gekeken – zijn niet zó beroerd dat men elkaar publiekelijk voor rotte vis uitmaakt. Wel is sprake van een ernstige politieke crisis. Als de hoofdrolspelers elkaar écht niet meer kunnen luchten of zien, ontstaat een staatsrechtelijke impasse, die moet worden doorbroken. Alleen de Tweede Kamer kan dat na een debat beslissen. Maar de kiezers zullen het de onderhandelaars niet in dank afnemen, die zijn dan half maart voor niets naar de stembus geweest.

2. Hoe serieus is de dreiging van nieuwe verkiezingen?
Wie half maart zou hebben gezegd dat informateurs hinten op het risico van nieuwe verkiezingen, zou meewarig zijn aangekeken. Want de lijsttrekkers wilden toen nog ‘snelheid’ en een ‘akkoord op hoofdlijnen’. Van al die daadkracht is niets gebleken. Een marathondebat over de positie van VVD-leider Mark Rutte over zijn leugen rond Pieter Omtzigt, op 1 april, lijkt een verlammende werking op de formatie te hebben gehad.

Daardoor is de dreiging van nieuwe verkiezingen serieus. Het is niet voor niets dat de vorige informateur, Mariëtte Hamer, zich zeer bezorgd toonde. Ze sprak over een ‘broos lijntje’ en bezwoer de hoofdrolspelers elkaar heel te laten. Die oproep kwam vóór de HJ Schoo-lezing van D66-leider Sigrid Kaag, die de verhoudingen verder onder druk zette met haar impliciete doch stevige kritiek op Rutte. De nieuwe informateur, Johan Remkes, heeft gesproken met Hamer. Daar werd hij niet vrolijk van. Eerder waarschuwde hij al dat hij het bijltje er rap bij neergooit als iedereen zijn hakken in het zand blijft zetten.

Alle spelers weten dat het risico op een totale mislukking bestaat. De blokkades van VVD en CDA richting PvdA/GroenLinks enerzijds en die van D66 richting ChristenUnie en een minderheidskabinet van VVD/D66/CDA anderzijds, moeten worden doorbroken. D66 heeft de VVD losgelaten en gezegd dat Rutte nu het voortouw moet nemen als grootste partij.

Een verkiezingsbord met verkiezingsposters voor de Tweede Kamerverkiezingen 2021 in het centrum van Helmond. Beeld Rob Engelaar
Een verkiezingsbord met verkiezingsposters voor de Tweede Kamerverkiezingen 2021 in het centrum van Helmond.Beeld Rob Engelaar

3. Zijn er vaker nieuwe verkiezingen gekomen na een mislukte formatie?
Nee, sinds 1848 is Nederland een parlementaire constitutionele monarchie en is dit niet voorgekomen. Wel waren er eerder moeizame kabinetsformaties die eindeloos leken te duren. Zo was de formatie van het derde kabinet Rutte de langstdurende ooit, maar er werd toen wél onderhandeld. Dat is het grote verschil met nu. Na een halfjaar is er niet inhoudelijk onderhandeld over een meerderheidskabinet. Sterker nog, die optie lijkt achter de horizon verdwenen.

null Beeld ANP
Beeld ANP

4. Hoe wordt tegen de dreiging van nieuwe verkiezingen aangekeken?
Die wordt gezien als een absoluut falen van de democratie en alle betrokken hoofdrolspelers. Er zijn nogal wat informateurs versleten, die raken ook een keer op. Het was ook niet voor niets dat Remkes op zijn persconferentie zei dat hij de suggestie verre van zich wierp dat hij ‘het wel zou fiksen’. “Het zijn de partijen die het moeten doen,” zei hij. Internationaal staat Nederland er dan ook gekleurd op. De Belgen, die er een kabinetsformatie op hebben zitten van ruim vijfhonderd dagen, beginnen te smalen over het gepruts bij hun noordelijke buren.

Deskundigen vrezen ook ‘Israëlische taferelen’. In Israël zijn om de haverklap nieuwe verkiezingen, omdat partijen het vaak niet eens kunnen worden over een meerderheidscoalitie. Ook in Nederland zou zo’n precedentwerking kunnen ontstaan: als het even tegenzit in de formatie, kun je sneller naar nieuwe verkiezingen grijpen. Dat is dan immers al eerder gebeurd.

5. Lossen nieuwe verkiezingen iets op?

“Nee,” zegt Tom van der Meer, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. “Je legt het probleem dan weer op het bordje van de kiezers neer. In de zetelverhoudingen zal iets verschuiven, maar het zullen toch overwegend dezelfde lijsttrekkers zijn die elkaar weer tegenkomen.” Volgens Van der Meer lijken op dit moment ‘de persoonlijke verhoudingen op het spel te staan’. “In de verkiezingscampagne ging het nauwelijks over tegenstellingen en al helemaal niet over wie met wie zou gaan. Dat gebeurde pas ná de verkiezingen. Had men dat eerder gedaan, dan zou het mandaat van de kiezer misschien groter zijn geweest.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden