PlusAchtergrond

Na een weekeinde ‘bezinnen’: hoe nu verder met de formatie?

Het rommelt in Den Haag, ook na wat een paasweekeinde vol bezinning had moeten zijn. Een nieuwe informateur moet de formatie vlot trekken. Wat zijn de opties?

Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) tijdens een bijeenkomst met Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib. Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) tijdens een bijeenkomst met Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib.Beeld ANP

Het zal voor alle 17 partijleiders voelen als een déjà vu. Net als de dag na de verkiezingen komen zij vandaag samen in de Rooksalon van de Tweede Kamer. Met Kamervoorzitter Khadija Arib bespreken zij hoe het verder moet met de formatie.

Na het overleg moeten er een profielschets en opdracht liggen voor de nieuwe informateur. Wie dat wordt, is nog niet bekend. De namen van Johan Remkes en Jozias van Aartsen (beiden VVD) en PvdA’ers Herman Tjeenk Willink, Kim Putters (de SCP-directeur) en Gerdi Verbeet (oud-Kamervoorzitter) zingen rond. Na een Kamerdebat wordt de informateur aangewezen. Die heeft geen benijdenswaardige taak. Hij of zij moet een weg vinden uit de chaos. Wat zijn de opties?

ChristenUnieleider Gert-Jan Segers. Beeld Robin van Lonkhuijsen/EPA
ChristenUnieleider Gert-Jan Segers.Beeld Robin van Lonkhuijsen/EPA

De andere partijen roken Rutte uit
De boodschap is duidelijk: bijna niemand ziet het nog zitten om met VVD-leider Mark Rutte te onderhandelen over een nieuwe coalitie. Zo dreigt er een scenario waarbij de verkiezingen weliswaar door de VVD zijn gewonnen, maar de formatie wordt verloren. De voltallige (huidige) oppositie steunde donderdag- op vrijdagnacht de motie van wantrouwen tegen Rutte. Voor hen wordt daardoor onderhandelen met Rutte heel moeilijk. Rutte kon hoop houden, want de kleinste (huidige) coalitiepartner, de ChristenUnie, steunde die motie niet. Een dag later velde de partij van Gert-Jan Segers alsnog het oordeel: ook de ChristenUnie wil niet nog een keer met Rutte. Het vertrouwen in hem is weg. Volgens D66-leider Sigrid Kaag is het ‘niet langer vanzelfsprekend’ dat Rutte ‘het voortouw’ krijgt. De tweede partij van ons land zal, samen met het CDA, als eerste op zoek gaan naar een coalitie zónder de VVD. Daarvoor zijn minimaal zeven partijen nodig. D66 en CDA moeten dan een meerderheid zien te vinden met – bijvoorbeeld – PvdA, SP, GroenLinks, Partij voor de Dieren en ChristenUnie. Het meest reële scenario is dat dat mislukt. Al is het maar omdat D66 eigenlijk de ChristenUnie al heeft uitgesloten en de Partij voor de Dieren het CDA. Dan komt de VVD weer in beeld. Als de partijen volhouden dat zij niet met Rutte om tafel willen, zou Rutte kunnen concluderen dat hij het landsbelang – een stabiele, missionaire regering – in de weg staat. De VVD zou dan de leider kunnen wisselen. Wie dat dan wordt, is de grote vraag. Afgelopen weekend werd Edith Schippers het vaakst genoemd. Of een andere oud-VVD-minister, Jeanine Hennis.

Rutte rookt de andere partijen uit
Rutte leidt de grootste partij van het land. Goed voor 2 miljoen stemmen, waarvan 1,9 op Rutte zelf. Waarom zou hij wijken? Bovendien, zo benadrukte hij zaterdag, de partij gaat zélf over het eigen personeelsbeleid. En de VVD staat als één blok achter Rutte, zo bevestigden partijvoorzitter Christianne van der Wal en waarnemend fractievoorzitter Sophie Hermans zaterdag. Rutte kan erop gokken dat het de andere partijen niet lukt om zonder hem een regering te smeden – zonder zijn 34 zetels gaat dat nu eenmaal lastig. Omdat vrijwel niemand wil samenwerken met PVV en Forum voor Democratie, gokken VVD’ers erop dat de anderen toch uiteindelijk weer bij hen zullen uitkomen. Want kunnen partijen die de verkiezingen hebben verloren wel de formatie winnen? Kunnen ze wel zonder Rutte?

CDA-voorman Wopke Hoekstra, D66-leider Sigrid Kaag en Jesse Klaver van Groenlinks , tijdens een schorsing van het Kamerdebat van afgelopen week.  Beeld ANP
CDA-voorman Wopke Hoekstra, D66-leider Sigrid Kaag en Jesse Klaver van Groenlinks , tijdens een schorsing van het Kamerdebat van afgelopen week.Beeld ANP

Toch door met Rutte
De rituele dans hierboven wordt overgeslagen en de formatie gaat toch meteen verder met de VVD. De mogelijkheid is er. D66 en CDA willen Rutte (nog) niet uitsluiten. Kaag benadrukte donderdag nog dat Rutte ‘bijna 2 miljoen stemmen heeft gekregen’. Voor D66 zou dat bovendien gek zijn, valt te beluisteren binnen de VVD, want hun minister Kajsa Ollongren had er toch – net als Rutte – geen herinnering aan dat zij de positie van CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt bespraken? Blijft de vraag: met welke partijen dan? Iedereen heeft PVV en Forum voor Democratie al uitgesloten. De VVD moet dus wel over links. Mogelijke coalitiepartners PvdA en GroenLinks hebben weliswaar de motie van wantrouwen tegen demissionair premier Rutte gesteund, maar gaven dit weekeinde geen gehoor aan de oproep van SP-leider Lilian Marijnissen dat andere partijen ook duidelijk moeten maken of ze wel of niet met Rutte verder willen. Van Jesse Klaver is bekend dat hij zijn GroenLinks maar wat graag wil laten meeregeren, dat bleek ook uit de vorige week openbaar gemaakte formatiestukken. ‘Wil graag’, noteerden de verkenners. De huidige situatie kan voor zijn partij ook een ongekende kans zijn. Bij de partij klinkt dat het heel lastig wordt, met Rutte, maar dat ze geen ‘ja of nee’ willen zeggen. De PvdA kiest voor afwachten, maar ook daar is het besef: als men ooit bij links uitkomt, hebben wij een goede onderhandelingspositie.

Nieuwe verkiezingen
Als de formatie muurvast blijft zitten en als zelfs de nieuwe informateur-op-afstand-van-de-politiek er niet in slaagt de knoop te ontwarren, zit er nog maar één ding op: nieuwe verkiezingen. Een risicovol scenario voor alle partijen, want wie zegt dat de uitslag dit keer beter wordt? Of dat met die nieuwe Kamer wél een stabiele coalitie gevormd kan worden? Schrikbeeld is Israël, waar vorige maand voor de vierde keer in twee jaar nieuwe verkiezingen werden gehouden. Het lukt het land al jaren niet een stabiele regering te vormen. Het kabinet zal de Tweede Kamer moet ontbinden om nieuwe verkiezingen te kunnen uitschrijven. Oók als het demissionair is, zegt hoogleraar staatsrecht Paul Bovend’Eert. “Medewerking van het parlement is strikt genomen niet vereist, al zal zo’n ontbinding in de praktijk zeker worden afgestemd.”

Welke ‘radicale ideeën’ zitten er in het hoofd van Rutte?

VVD-leider Mark Rutte zei zaterdag ‘radicale ideeën’ te hebben over een nieuwe bestuurscultuur. Bij de VVD willen ze daar nu nog niks over zeggen. Wat kan Rutte in zijn hoofd hebben?

Het kwam nogal plotseling, de bekentenis van Rutte op de fiets in Den Haag tegen camera’s van NOS en RTL. Hij reageerde op ChristenUnieleider Gert-Jan Segers, die zei af te keuren hoe macht met tegenmacht omgaat. Die onderwerpen, zei Rutte, wilde hij bij de formatie inbrengen. “Zoals macht en tegenmacht, de bestuurscultuur. Ik heb daar zelf radicale ideeën over.”

Bij andere partijen valt vooral cynisme te horen na deze uitspraak. Dat Rutte die ideeën dan wel heel goed heeft verstopt in het verkiezingsprogramma van de VVD. “Daar werden nul voorstellen gedaan om het toeslagensysteem aan te passen,” zegt een PvdA-bron.

Jongerenpartijen willen geen nieuw kabinet met Rutte

De jongerenorganisaties van zes politieke partijen vinden een nieuw kabinet met Mark Rutte aan het roer geen optie. In een gezamenlijke brief roepen zij hun moederpartijen op die boodschap dinsdag uit te spreken, als ze met Kamervoorzitter Khadija Arib gaan praten over de vastgelopen formatie.

De brief is een initiatief van de Jonge Democraten (D66), PerspectieF (ChristenUnie), Dwars (GroenLinks), de Jonge Socialisten (PvdA), Oppositie (Denk) en Pink! (Partij voor de Dieren). De CDA-jongeren hebben hun naam niet onder de brief gezet, hoewel zij vrijdag wel een vergelijkbare oproep deden aan hun moederpartij.

Het CDJA laat weten nog steeds achter de oproep te staan om niet met Rutte te onderhandelen over een nieuwe regering, maar vindt de brief te veel een oproep aan de VVD, over wat die partij moet doen. Dat is ‘niet aan ons’, zegt een woordvoerder.

De uitgelekte notitie uit de verkenning, waaruit bleek dat Rutte over het kritische CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt had gesproken, leidde vorige week tot een fel debat. De jongerenorganisaties spreken in hun brief van ‘een beschamende week waarin de democratie een onmetelijke dreun heeft gekregen’.

‘Wanneer de VVD het parlement niet serieus neemt, bezegelt zij het lot van de Nederlandse politiek. Dan rest volgens ons slechts een formatie zonder hen, of de stembusgang.’

Lilian Marijnissen (SP) debatteert met Rutte. Beeld ANP
Lilian Marijnissen (SP) debatteert met Rutte.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden