Plus

Na een korte, milde campagne is het tijd voor een turboformatie

Den Haag streeft naar een supersnelle formatie onder druk van de coronacrisis en na de eindeloze onderhandelingen van 2017. Maar lukt dat wel?

Onderhandelaars Alexander Pechtold (D66), formateur Mark Rutte, Sybrand Buma (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) bijeen in de Stadhouderskamer tijdens de formatiebesprekingen in 2017, de langstdurende formatie tot nu toe. Beeld ANP
Onderhandelaars Alexander Pechtold (D66), formateur Mark Rutte, Sybrand Buma (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) bijeen in de Stadhouderskamer tijdens de formatiebesprekingen in 2017, de langstdurende formatie tot nu toe.Beeld ANP

Het is een spookbeeld voor de lijsttrekkers die vanaf morgen hun blik op de onderhandelingstafel richten: een tergend lange, slepende formatie. De vorige keer duurde het 225 dagen, een record. Dat wil niemand nog een keer. Met een mondiale crisis is het geen fraai beeld als partijleiders op pakweg dag 198 met somber gelaat uit de Stadhouderskamer lopen en zeggen dat ze er nog niet zijn, ze heus vorderingen maken, er morgen weer een dag is of dat alles stap voor stap moet. “Je wilt hier niet in oktober nog mee bezig zijn,” zegt CU-leider Gert-Jan Segers. “Werk met een akkoord op hoofdlijnen, stel doelen vast, doe de uitwerking later. Zoals bij het klimaatakkoord.”

VVD-aanvoerder en premier Mark Rutte – die inmiddels opgeteld een jaar van zijn leven doorbracht aan formatietafels – zei het ook: “Niemand wil midden in een crisis praten over drie cijfers achter de komma over het geld voor het provinciefonds. Dit hoeft niet een half jaar te duren.”

Vertrouwen

Jesse Klaver van GroenLinks, Sigrid Kaag van D66 en Wopke Hoekstra van het CDA hebben even veel haast. Hoekstra zegt tegen deze krant: “Hans Wiegel en Dries van Agt hebben me weleens verteld dat zij er eigenlijk in één avond uit waren, in de kern gaat het gewoon om vertrouwen. Dus afspraken maken op hoofdlijnen spreekt me wel aan.” Kaag: “Als je begint met een regeerakkoord dat tot achter de komma is uitgewerkt, verzwak je de democratie.”

Tot zover de goede voornemens, in de praktijk zal het ingewikkeld worden. “Dat kunnen ze wel willen, maar het blijkt toch doorgaans een lastige opgave,” zegt Carla van Baalen, directeur van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis. Neem 2002, het jaar waarin Pim Fortuyn werd vermoord en Jan Peter Balkenende (CDA) de politieke scherven bijeen moest rapen. “Alles moest anders, er zou een regeerakkoord op hoofdlijnen komen, een strategisch akkoord.”

Eén A4'tje, zoals Balkenende eerst wilde, lukte niet, al werd het regeerakkoord wel wat compacter dan in 1998. “Zo’n wens wordt elke keer weer uitgesproken maar in de praktijk is het enorm lastig.”

Zorgvuldigheid

Alexander Pechtold zat in recordjaar 2017 aan de onderhandelingstafel en weet dat als geen ander. Hij ‘gunt’ partijen nu snelheid en voortvarendheid, maar waarschuwt ook: “Je moet zorgvuldig zijn. Wij zaten ook niet voor onze lol zo lang. Tuurlijk wil je tempo, maar zeker met nieuwe partijen aan tafel moet je de tijd nemen. Het gaat wel ergens over, hè.”

In 2017 sprak eerst GroenLinks wekenlang mee, maar de partij van Klaver stapte toch op, waarna de boel opnieuw verkend moest worden en de huidige coalitie met ChristenUnie gesmeed kon worden. Pechtold: “En na de snelle formatie van PvdA en VVD in 2012 was er bij veel partijen toch behoefte aan meer gedetailleerde besprekingen.”

Toch wordt deze formatie anders dan alle anderen, tijdens ‘de grootste naoorlogse crisis’ met een korte en milde campagne in de aanloop. PvdA-coryfee Jacques Wallage zei ooit: “Formaties zijn vredesbesprekingen. De oorlog die tijdens de verkiezingen heeft gewoed is voorbij en dan moet je opeens samenwerken. Dat is het wonder dat moet geschieden.”

Hoe heftiger de campagnestrijd, hoe meer tijd de onderhandelingen kosten. Maar van oorlog was ditmaal geen sprake: zelfs de grootste politieke opponenten leken elkaar bewust heel te houden. Dus op dat vlak zou het snel kunnen, al blijft cruciaal of er onderling vertrouwen is en of achterbannen het kunnen verteren.

Voorbereidingen

De huidige coalitiepartijen zouden samen nog een keer aan de formatietafel kunnen plaatsnemen, anderen lopen zich evenzeer warm. Het GroenLinksformatieteam was vorige week al druk met ‘kopjes koffie drinken’, de PvdA is altijd klaar om mee te doen, maar ook Lilian Marijnissen kan met iedereen zaken doen, zo luidt de boodschap bij de SP. Al moeten de socialisten de grootste kloof overbruggen naar andere partijen, met gigantische inhoudelijke verschillen en een sterk principiële achterban. “Lilian wil wel regeren, maar haar partij…,” verzucht een ervaren politicus.

VVD-leider Rutte gaf alvast een schot voor de boeg met zijn idee voor een nationaal herstelplan, een akkoord over de crisisaanpak dat er snel moet liggen als proloog op het regeerakkoord. “Hopelijk met ideeën en steun van zo veel mogelijk partijen, ook van andere dan de formerende partijen.”

Het doet een beetje denken aan de turboformatie van het kabinet-Rutte-Asscher in 2012, toen in de eerste week van de onderhandelingen al een deelakkoord over de rijksbegroting afgetikt was. De urgentie was groot vanwege de economische crisis. De totale onderhandelingen tussen Rutte en Samsom duurden slechts 54 dagen, recordsnelheid.

Tempo

Tempo maken, hoofdlijnen eerst, details later. Het kan. Iedereen wil het, maar vaak sneuvelt het concept snel, zoals met zo veel goede voornemens. Zodra iemand aan de formatietafel een onderwerp met veel details op tafel legt, raakt een snel en compact akkoord steeds verder uit zicht. Zo zegt een coalitiebron nu dat hij absoluut afspraken op hoofdlijnen wil, maar dat ‘een beperkt aantal thema’s dan wel even goed en gedetailleerd uitgewerkt moeten worden’.

Vertaald uit Binnenhof-Haags betekent dat zoveel als: leuk, die hoofdlijnen, zolang ‘onze thema’s’ maar wel goed besproken en verankerd worden tot drie cijfers achter de komma. En dan sta je al snel met een been in het formatiemoeras, weet Pechtold: “Op die manier neemt elke partij een paar punten mee en zit je toch weer lang te onderhandelen. En dat is ook logisch. Mensen snappen best dat het even duurt als je over grote kwesties als migratie, klimaat en medisch-ethische vraagstukken spreekt. Wees daar reëel over. Anders krijg je straks na een paar weken steeds de vraag van mensen: zijn jullie er nou nog niet uit?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden