Mogelijk 1,2 miljoen huishoudens in de knel door hoge energieprijs, lagere accijns en btw helpen nauwelijks

Als de prijzen van energie en andere lasten hoog blijven, kunnen in potentie tot wel 1,2 miljoen huishoudens moeite krijgen met het betalen van hun vaste lasten. Opvallend genoeg zouden veel huishoudens nauwelijks baat hebben bij lagere accijnzen en btw.

Tobias den Hartog
null Beeld Joris van Gennip
Beeld Joris van Gennip

Dat blijkt uit een ‘stresstest’, een soort wat-als-schatting, die het Centraal Planbureau (CPB) heeft opgemaakt. In die inschatting krijgen ‘op termijn’ tussen de 670.000 en 1,2 miljoen huishoudens last met hun maandelijkse kosten, dat is dus tussen de 9 en 15 procent van alle huishoudens.

De hogere energieprijzen en gestegen kosten, bijvoorbeeld ook voor boodschappen en benzine, zijn al langer een punt van zorg. In januari 2021 hadden al ongeveer 500.000 huishoudens te maken ‘met een betaalbaarheidsprobleem’, zegt het CPB. Dat heeft nu twee scenario’s gemaakt om te kijken of meer huishoudens in gevaar zijn.

Verdrievoudigen de energieprijzen

In het ene scenario verdrievoudigen de energieprijzen ten opzichte van januari 2021. Dan komen er bovenop het half miljoen huishoudens met betalingsproblemen nog eens 170.000 bij. In het ‘donkere scenario’ worden de energieprijzen zeven keer zo hoog en komen daar liefst 650.000 huishoudens bij.

Of dat zwarte scenario waarheid wordt is natuurlijk de vraag. De energieprijs en de prijs voor vaste lasten zoals boodschappen zijn in die berekening nog iets hoger ingeschat, zelfs boven de prijs die het in mei van dit jaar echt was, terwijl die al hoog lag. Tegelijk was de brandstofprijs in werkelijkheid iets hoger dan in het rekenmodel.

Risico

Vooral de lage inkomensgroepen en uitkeringsgerechtigden lopen flink risico. Het aantal euro’s dat die huishoudens maandelijks tekortkomen, kan flink verschillen, schrijft het CPB, maar gemiddeld gaat het om 75 euro per maand in het ene scenario tot 130 euro in het zwartste scenario.

Voor veel huishoudens betekenen de betaalbaarheidsproblemen niet meteen een bankroet. Ruim de helft van de huishoudens met een betaalbaarheidsprobleem heeft wel voldoende financiële buffers om de hoge prijzen ‘meer dan een jaar aan te kunnen zonder de uitgaven te verlagen’. Dat geldt echter niet voor de kwetsbaarste groepen. In het milde basisscenario houden ongeveer 190.000 van de 670.000 huishoudens met een betaalbaarheidsprobleem ‘het maximaal drie maanden vol’ met hun financiële buffers, zegt het CPB. Nog eens 100.000 huishoudens maximaal een jaar. ‘De meeste huishoudens hebben dus ofwel voldoende inkomen, ofwel voldoende financiële buffers om niet onmiddellijk in de financiële problemen te komen,’ schrijft het CPB.

Veel kwetsbare huishoudens

Er is niet zo veel mogelijk om de problemen af te wenden, stelt de kabinetsadviseur tegelijk vast. ‘De mogelijkheden om de gestegen kosten van levensonderhoud snel terug te dringen zijn beperkt.’ Zo kost het isoleren en verduurzamen van woningen tijd en het dempt het energiegebruik niet volledig. Ook het tijdelijk verlagen van accijnzen, btw en belastingen op energie en brandstof zijn voor veel kwetsbare huishoudens ‘niet voldoende’.

Het kabinet gaf de armere huishoudens ook een eenmalige tegemoetkoming van 800 euro maar dat is volgens het CPB ‘slechts deels effectief’. Volgens het planbureau is dat bedrag voor de doelgroep ‘onvoldoende’. ‘Daarnaast heeft het deel van de kwetsbare groep met een inkomen tussen 120 procent van het sociaal minimum en een modaal inkomen de steun wel nodig, maar ontvangt deze nu niet.’

Moeite om doelgroep te vinden

Probleem is tegelijk: als het kabinet die groep uitbreidt en het bedrag verhoogt, zullen gemeenten moeite hebben de doelgroep te vinden. ‘En een deel van de huishoudens zal de tegemoetkoming überhaupt niet aanvragen. Daarbij biedt de eenmalige tegemoetkoming geen structurele oplossing.’

Dit en vorig jaar trok het kabinet al miljarden uit om de koopkracht van mensen op peil te houden en gaten te dichten. Huishoudens met een inkomen tot 120 procent van het sociaal minimum kregen bijvoorbeeld een ‘eenmalige tegemoetkoming’ van 800 euro, de zogeheten energietoeslag. Ook werden de accijnzen op brandstof, de btw op gas en elektra en de elektriciteitsbelasting tijdelijk verlaagd, maatregelen die samen zo’n 6 miljard euro kosten. Maar het kabinet stelt tegelijk: voor dit jaar is het geld daarmee op.

Volgens het CPB kan het kabinet in 2023 de ergste scenario’s enigszins voorkomen als het volgend jaar nog eens zo’n bedrag uittrekt. Dan daalt het aantal huishoudens dat problemen krijgt in het donkere scenario met 240.000 en met 160.000 in het mildere scenario.

Opvallend

Het CPB stelt verder dat het verlagen van accijnzen, btw en belastingen op energie en brandstof ‘niet effectief en doelmatig’ is om betaalbaarheidsproblemen te bestrijden. ‘De meeste huishoudens hebben de noodsteun niet nodig, en voor de kwetsbare huishoudens zijn deze verlagingen vaak onvoldoende om van hun tekort af te komen.’ Ook schrijft het CPB dat ‘een bijkomend nadeel is’ dat ‘het ten koste gaat van de prikkels tot verduurzaming’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden