Verslag

Ministers in onzekerheid na Afghanistandebat: wel of geen motie van afkeuring?

Na een verhit debat over de chaotische evacuatieoperatie in Afghanistan zitten ministers Kaag (Buitenlandse Zaken) en Bijleveld (Defensie) nog in onzekerheid. Steunt de Kamer moties van afkeuring tegen hen?

Demissionair Minister Sigrid Kaag van Buitenlandse Zaken (D66), demissionair Minister Ank Bijleveld van Defensie (CDA) en demissionair premier Mark Rutte (VVD) tijdens het debat. Beeld ANP
Demissionair Minister Sigrid Kaag van Buitenlandse Zaken (D66), demissionair Minister Ank Bijleveld van Defensie (CDA) en demissionair premier Mark Rutte (VVD) tijdens het debat.Beeld ANP

Gaandeweg de avond gooien steeds meer ­Kamerleden hun handen geërgerd in de lucht. Tijdens het debat over de slechts deels gelukte evacuatie van Nederlanders en Afghanen uit Kabul hebben de meeste partijen geen goed woord over voor wat het kabinet gepresteerd heeft. “Er is gefaald,” vindt CDA’er Derk Boswijk. “Ik schaam me om Nederlander te zijn,” zegt PvdA’er Kati Piri. “Een clusterfuck 2.0,” vat SP’er Jasper van Dijk het samen.

Demissionair minister Sigrid Kaag (Buitenlandse Zaken, D66) vindt echter dat de Kamer wel erg grote woorden gebruikt. “Er zijn wonderen verricht door onze mensen om veel van het lokale personeel alsnog door de chaos naar de luchthaven te loodsen en weg te krijgen.” Ook benadrukte ze dat ‘andere landen het niet beter hebben gedaan’.

Dat komt, zei zij, omdat Nederland – net als andere landen – heeft ‘gehandeld op basis van verkeerde aannames’. Het kabinet onderschatte de opmars van de Taliban, dacht dat de Afghaanse strijdkrachten meer weerstand zouden bieden en ging ervan uit dat Kabul ‘langer stand zou houden’. Ook had Nederland niet verwacht dat de risico’s rond de luchthaven, waar mensen in het gedrang werden doodgedrukt, zo groot zouden zijn.“Dat is geen excuus, maar een ­treurige constatering.”

Commerciële lijnvluchten

De Tweede Kamer nam geen genoegen met die verdediging. Dat er door diplomaten en militairen hard is gewerkt in de dagen nadat de Taliban Kabul onder de voet hebben gelopen en alle westerse landen halsoverkop mensen moesten evacueren, dat gelooft de Kamer meteen. “Dat zijn de echte helden,” stelde Boswijk. Wat de ­Kamer steekt, is dat er in de maanden daarvoor te weinig is gedaan. Dat wordt vooral Kaag en Ank Bijleveld, demissionair minister van ­Defensie, aangerekend. De CDA-bewindsvrouw zou Kamermoties niet of niet volledig hebben uitgevoerd.

Al maanden drongen partijen er bij Bijleveld op aan om tolken te evacueren en daarvoor een evacuatieplan te maken. Uiteindelijk moest ­Bijleveld toegeven dat tickets kopen voor commerciële lijnvluchten het enige plan was. Dat idee viel in het water toen er niet meer op Kabul kon worden gevlogen. Het Franse aanbod om al in juli Nederlanders mee te nemen op speciale vluchten die de regering in Parijs toen organiseerde, was wel bekend op haar ministerie, zegt Kaag, maar heeft haar persoonlijk nooit bereikt.

Boetekleed

Uiteindelijk trok de D66-minister wel het boetekleed aan. “Er zijn fouten gemaakt. We kunnen de klok niet terugdraaien.” Ook premier Mark Rutte kwam met excuses. Dat Nederland er niet in is geslaagd om iedereen die daarvoor in aanmerking komt te evacueren, vindt hij ­‘verschrikkelijk’. “Ook mij spijt dat enorm.” Dat het de Kamer was die erop moest aandringen dat Nederland ook andere ‘Afghaanse helpers’, zoals koks en chauffeurs, moest repatriëren, noemt hij achteraf gezien onbegrijpelijk. ” Hadden we dat niet zelf eerder kunnen bedenken?’’

Hoewel de coalitiepartijen afgelopen nacht genoegen leken te nemen met de excuses van het kabinet, diende de PvdA – gesteund door bijna de voltallige oppositie – moties van afkeuring in tegen zowel Kaag als Bijleveld. Daarover wordt vanavond gestemd. Als de ChristenUnie voor één of beide moties stemmen, is er toch een meerderheid. De vraag is of de bewindsvrouwen daar dan conclusies aan verbinden.

Toen premier Rutte in het ‘Omtzigt: functie elders’-debat van 1 april een motie van afkeuring kreeg, trad hij niet af. “Ik zou mijn conclusies trekken,” zei Kaag destijds stellig. Verschil is wel dat de motie van afkeuring tegen Rutte gericht was op zijn persoon. De motie van afkeuring ­tegen Kaag is anders geformuleerd: Kaag wordt aangesproken als ‘eindverantwoordelijke’, maar de handelswijze van het hele kabinet wordt afgewezen. De motie tegen Bijleveld is wel op haar persoon gericht. De oppositie vindt dat door haar ‘falen’ 22 tolken en hun gezinnen in Afghanistan zijn achtergebleven.

Onafhankelijk onderzoek

Ook als de moties geen meerderheid halen, is de kous nog niet af voor het kabinet. Er komt nog een onafhankelijk onderzoek naar wat er allemaal misging bij de evaluatie. “Pas als we alles weten, willen we conclusies trekken,” zei D66-Kamerlid Salima Belhaj dreigend aan het einde van het debat. Die evaluatie lijkt pas na de jaarwisseling klaar te zijn.

Opvallend is dat het kabinet niet langer alle ­Afghanen die voor Nederland hebben gewerkt, asiel wil verlenen. Ook willen ze niet alle ­mensenrechtenactivisten meer opnemen. De Tweede Kamer dwong het kabinet daar in ­augustus nog toe. Op basis van die motie kreeg het ministerie van Buitenlandse Zaken 23.000 mails van mensen of groepen mensen die denken aanspraak op asiel te kunnen maken.

Volgens Rutte kan Nederland zo’n grote groep ‘logistiek’ niet aan. Kaag stelt dat er ‘een quotum nodig’ is. Daarom wil het kabinet in overleg met VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR en ­migratieorganisatie IOM ‘criteria opstellen’ voor wie er naar Nederland mag. Vanwege de veiligheid in Afghanistan is het ook niet meer mogelijk om grote groepen Afghanen te evacueren, zegt het kabinet. Het wil alleen een groep van zeventig Afghaanse evacués proberen op te halen, die niet meer met de laatste vlucht meekonden.

Verantwoordelijkheid

PvdA-Kamerlid Kati Piri reageerde verbijsterd. “Ik moet dit even verwerken. Gaan we de rest van de mensen nu echt overdragen aan de UNHCR en ION? Gaan we weer niet onze verantwoordelijkheid nemen?”

Kaag stelde dat het kabinet ‘zoekt naar manieren die verantwoord zijn en uitvoerbaar zijn’. Kamerlid Laura Bromet (GroenLinks) concludeert dat het kabinet de aangenomen motie niet uitvoert. Kaag: “Het is heel jammer dat de aanname wordt gedaan dat de motie niet wordt ­uitgevoerd. Het kabinet zet zich ten volle in, dat kost veel moeite.”

De bewindsvrouw suggereerde dat de Kamer ‘niet goed heeft nagedacht over de reikwijdte van de motie’. D66-Kamerlid Salima Belhaj, die de motie indiende, liet zich aan de interruptiemicrofoon niet zien.

Ook VVD-Kamerlid Jeroen van Wijngaarden vindt dat de Tweede Kamer kritisch naar zichzelf moet kijken. Volgens hem heeft de Kamer afgelopen zomer in een motie de deur open­gezet voor een veel te grote groep mensen om hier asiel aan te vragen. “Niet iedereen die een keer twee stenen op elkaar heeft gemetseld, is meteen een target voor de Taliban.”

Geen compleet evacuatieplan

Kamerlid Pieter Omtzigt, terug na ziekteverlof, wilde alle draaiboeken over Afghanistan van het kabinet zien. “Als je nog moet plannen terwijl je huis in elkaar stort, ben je te laat, te laat, te laat.” Uit een samenvatting van die plannen blijkt dat er rekening werd gehouden met vier scena­rio’s. Die waren allemaal gericht op het ambassadepersoneel. Voor de tolken werd geen evacuatieplan gemaakt, stelde Kaag. Daar had de Kamer in juni wel nadrukkelijk om gevraagd. “Er was geen apart evacuatieplan, alleen in de vorm van lijnvluchten.”

Ambassade vroeg al eerder om evacuatie lokaal personeel

De Nederlandse ambassade in Kabul vroeg al sinds het voorjaar van 2020 om de evacuatie van lokaal ambassadepersoneel, dat soms al twintig jaar voor de Nederlandse post werkte. Het kabinet besloot daar pas toe op 14 augustus, een dag voor de val van de Afghaanse hoofdstad. Dat schrijft de Volkskrant op basis van correspondentie tussen de ambassade en het ministerie.

Kort voor de Taliban Kabul innamen, stond het kabinet niet toe dat alle inwonende gezinsleden van ambassademedewerkers mee mochten naar Nederland. Uit correspondentie tussen de ambassade en Buitenlandse Zaken zou blijken dat van de zestig mensen die de ambassade aandroeg, er van het kabinet maar drie mensen mee mochten. Ambassadeur Caecilia Wijgers mocht die zelf aanwijzen. Dat weigerde ze. ‘Onze collega’s zullen hun dierbaren niet achterlaten,’ schrijft ze op 12 augustus aan de leiding van het ministerie.

Volgens minister Kaag is het ‘ongelukkig’ dat er werd gesproken over drie mensen. “Omdat er geen akkoord was, werd gekeken naar de meest kwetsbaren. De suggestie ‘maak er drie van’ is een foute geweest.” Ook volgens Rutte is in het bewindspersonenoverleg ‘nergens dat cijfer 3 terug te vinden’.

Na de val van Kabul kwam de hele groep, inclusief zestig gezinsleden, alsnog op de Nederlandse evacuatielijst. “Het kabinet heeft uiteindelijk door voortschrijdend inzicht besloten dat iedereen mee kon,” aldus Kaag. “Daar ben ik heel bij mee.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden