PlusAchtergrond

Ministerie van Economische Zaken verzette zich tegen ‘intelligente’ lockdown

In de kosten-batenanalyse die ambtenaren op Economische Zaken maakten in het voorjaar van 2020, berekenden ze onder meer dat de economische schade van het goeddeels tot stilstand brengen van de samenleving 40 miljard euro zou bedragen. Beeld Joris Van Gennip
In de kosten-batenanalyse die ambtenaren op Economische Zaken maakten in het voorjaar van 2020, berekenden ze onder meer dat de economische schade van het goeddeels tot stilstand brengen van de samenleving 40 miljard euro zou bedragen.Beeld Joris Van Gennip

Vanwege de hoge kosten werd vorig jaar vanuit het ministerie van Economische Zaken verzet gevoerd tegen de ‘intelligente’ lockdown, blijkt uit via een WOB-verzoek verkregen documenten. ‘Gezondheid van ouderen mag geen onbetwistbare prioriteit toebedeeld krijgen.’

Is de lockdown een veel te bot middel (geweest) in de coronacrisis? De discussie hierover dateert uit het voorjaar van 2020, aan het begin van de ‘intelligente’ lockdown, en werd aangezwengeld door hoogleraar Ira Helsloot. Hij waarschuwde dat de maatschappij op termijn een enorme prijs zou betalen voor wat in zijn ogen een paniekreactie was. Met minder genuanceerde bijdragen vielen presentator Jort Kelder (‘We zijn 80-plussers die te dik zijn en gerookt hebben aan het redden’) en columnist Marianne Zwagerman (‘dor hout’) hem bij.

Premier Mark Rutte vond dat ze een ‘schijntegenstelling’ creëerden tussen volksgezondheid en economie. “Als we maatregelen te vroeg loslaten en het virus meteen weer op volle snelheid om zich heen grijpt, wordt behalve onze gezondheid ook de economie nog harder en nog langer geraakt,” zei hij op 7 april vorig jaar op een persconferentie. “Dus wat we nu doen voor de gezondheid draagt straks bij aan ons economisch herstel. Dat is geen tegenstelling, dat zijn twee kanten van dezelfde medaille.”

Helsloot leek geen voet aan de grond te krijgen in politiek Den Haag. Maar uit met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (WOB) vrijgegeven documenten blijkt nu dat hij op het ministerie van Economische Zaken medestanders had.

Lastige maar noodzakelijke afwegingen

Het WOB-verzoek komt van de Haarlemse ingenieur, interimmanager en docent bij opleidingsinstituut NCOI Jan van der Zanden (66), die de coronamaatregelen extreem vindt en veronderstelde dat Economische Zaken de impact van de lockdown heeft berekend. Dat klopt: een paar dagen vóór Ruttes persconferentie lag er een notitie van de directie Algemene Economische Politiek. Conclusie: de maatschappelijke en economische kosten zijn ‘buitenproportioneel hoog’.

In de kosten-batenanalyse van Economische Zaken zijn de voorziene opbrengsten van een lockdown van een jaar 8 miljard euro, door het voorkomen van 25.000 doden. Dat valt in het niet bij de berekende economische schade (40 miljard) en gezondheidsschade voor niet-coronapatiënten (25 miljard). Alleen al de gezondheidsschade werd dus ruim drie keer zo hoog ingeschat als de gezondheidswinst.

Om hieruit te concluderen dat ‘deze kosten buitenproportioneel hoog zijn, hoeft geen afweging tussen economie en gezondheid te worden gemaakt’, aldus de notitie. ‘De indirecte schade aan de Nederlandse volksgezondheid lijkt namelijk al zo zwaar, dat deze de directe gezondheidswinst overschaduwt.’

‘Kosteneffectiviteit moet meewegen bij keuzen voor het op- en afschalen van maatregelen,’ schreven de auteurs, en ‘een eenzijdige focus op sterftecijfers [moet] worden voorkomen’. Het kabinet zou ‘lastige maar noodzakelijke afwegingen moeten maken’ tussen enerzijds mensenlevens en anderzijds zaken als werkgelegenheid, onderwijs en reguliere zorg. ‘Gezondheid van ouderen mag geen onbetwistbare prioriteit toebedeeld krijgen.’

‘Voortzetten lockdown niet houdbaar’

In een iets eerdere versie – van 27 maart 2020 – pakte de kosten-batenafweging nog slechter uit voor het coronabeleid; daarin waren de gezondheidsbaten zes keer zo laag als de gezondheidsschade en bedroeg de economische schade 100 miljard. In de latere versie werden de negatieve effecten ruwweg gehalveerd omdat de economie ook zonder lockdown hard geraakt zou worden en vanwege nieuwe CPB-cijfers.

De conclusie bleef hetzelfde: ‘simpele voortzetting van de huidige situatie [is] niet houdbaar’. Het voorgestelde alternatief: zorg- en testcapaciteit uitbreiden ‘om de samenleving weer op gang te helpen’ en ‘wijdverbreid’ testen, zodat ‘besmettelijke Nederlanders gericht kunnen worden geïsoleerd en Nederlanders die immuniteit hebben opgebouwd weer aan het werk kunnen’.

Druk op de zorg

Veel invloed op het coronabeleid heeft de kosten-batenanalyse niet gehad. De druk op de zorg is en was leidend. Ook voor Eric Wiebes, destijds minister van Economische Zaken. Hij wil niet reageren op vragen van deze krant over de kosten-batenanalyse. Volgens ingewijden wogen voor hem de kille cijfers niet op tegen een doemscenario waarbij een 60-plusser met corona door gebrek aan bedden niet terecht zou kunnen op de ic en buiten het ziekenhuis zou komen te overlijden. Dat zou de samenleving niet accepteren, veronderstelde de minister.

Wel was de kosten-batenanalyse, waarvan Wiebes alleen de eerste versie onder ogen kreeg, voor hem een extra aansporing te zoeken naar mogelijkheden om de economie veilig in gang te zetten. Daarbij botste hij geregeld met Rutte en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge, voor wie adviezen van het Outbreak Management Team (OMT) leidend waren. Wiebes wilde het virus bedwingen én de economie zo min mogelijk raken.

Maar Economische Zaken had niet het voortouw in de coronacrisis. Bij een presentatie voor de beroepsvereniging van economen in het late voorjaar van 2020, ook door Jan van der Zanden verkregen met zijn WOB-verzoek, constateerde een ambtenaar dat ‘de klassieke economische departementen’ van Financiën, Sociale Zaken en Economische Zaken niet betrokken waren bij het sluiten van horeca en scholen. ‘Dit heeft de besluitvorming zeker beïnvloed’ en ‘er mede aan bijgedragen dat er in hoog tempo stevige maatregelen zijn genomen met grote gevolgen voor de economie en de overheidsfinanciën’.

‘In de eerste weken is er onder meer door de premier vaak gezegd dat volksgezondheid voorop staat. Dit maakt economen onwennig,’ onder meer ‘omdat wij graag denken in termen van kosten en baten.’

Hoeveel is een mensenleven waard?

Hoeveel is een mensenleven waard? Beleidsmakers stellen die ogenschijnlijk cynische vraag om de schaarse financiële middelen zo effectief mogelijk te verdelen. Hiervoor gebruiken economen als rekeneenheid zogenoemde qaly’s: quality-adjusted life years. Daarmee kunnen zorgkosten voor een patiënt en de gevolgen van een ingreep voor diens kwaliteit van leven worden berekend en levensverlengende maatregelen met elkaar worden vergeleken.

In de berekening van Economische Zaken is een aanname dat een lockdown van een jaar 25.000 sterfgevallen (zo’n 100.000 verloren levensjaren) voorkomt. De overheid hanteert ‘een zachte bovengrens’ van 80.000 euro per gewonnen levensjaar. De gezondheidsbaten komen dan op 8 miljard (100.000 x 80.000 euro). Daar staat een economische krimp tegenover van 40 miljard, het stilvallen van de reguliere zorg (minus 20 miljard) en minus 5 miljard door ‘psychosociale gevolgen’ van de lockdown (zoals meer suïcidepogingen, angststoornissen en eenzaamheid). Dat is nog los van de hogere staatsschuld.

Het RIVM becijfert de kosten voor uitgestelde zorg in de eerste lockdown op 34.000 tot 50.000 minder gezonde levensjaren. Met die van de tweede lockdown, het steunpakket van de overheid (80 miljard) en een economische krimp van 3,8 procent in 2020 benaderen de daadwerkelijke kosten de analyse van Economische Zaken. In het Economisch Statistisch Bulletin stelden onderzoekers eind vorig jaar ook dat de kosten van de lockdown veel hoger zijn dan de baten, mede doordat vooral 80-plussers – met een beperkt aantal gezonde levensjaren voor zich – overlijden aan corona. Daar staat tegenover dat het Centraal Planbureau voor dit jaar en volgend jaar een economische groei van 3 procent voorziet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden