PlusExclusief

Met het kabinet-Rutte IV spreken de oude coalitiepartners van een nieuw tijdperk

Met het kabinet-Rutte IV preken de oude coalitiepartners over een nieuw tijdperk. De aanloop was tergend traag, maar de inhoudelijke onderhandelingen verliepen alsnog vrij vlot. De formatie van 2021 was uniek in zijn soort.

Tobias den Hartog en Niels Klaassen
Sigrid Kaag (D66), Gert-Jan Segers (ChristenUnie), informateur Wouter Koolmees (D66), Wopke Hoekstra (CDA), informateur Johan Remkes en Mark Rutte (VVD) in de tuin van het Catshuis voor formatiegesprekken.  Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66), Gert-Jan Segers (ChristenUnie), informateur Wouter Koolmees (D66), Wopke Hoekstra (CDA), informateur Johan Remkes en Mark Rutte (VVD) in de tuin van het Catshuis voor formatiegesprekken.Beeld ANP

Vier jaar lang regeerden VVD, D66, CDA en CU samen, maar toch hadden ze bijna tien maanden nodig om hun doorstart te bezegelen met een nieuw akkoord. Dit scenario, een recordlange formatie die uitdraait op een coalitie van dezelfde combinatie, voorspelde niemand op de verkiezingsdag.

Want och, wat waren ze het eens in maart. Alle partijleiders van links tot rechts hadden dezelfde missie. Een snelle formatie! Geen kostbare weken te verliezen in coronatijd. Landsbelang boven partijbelang.

Maar al een paar dagen na de verkiezingen is alle eensgezindheid verdampt. Het spel van ik-wil-niet-met-hem-en-zij-niet-met-mij begint. Een formatie vol diep wantrouwen, geroddel (‘Kaag is een ijskonijn’, ‘Wopke zegt alleen maar nee’, ‘Remkes heeft gedronken’) en uitglijders volgt. Een coalitieverkenning ook, waarin een campagne gevoerd wordt terwijl de verkiezingen net voorbij zijn. De slotsom: een tergend trage, beschadigende dans om de macht, die het vertrouwen in de politiek als geheel raakt.

Impasse

Dat was geen vooropgezet plan. Maar onder druk van misrekeningen en toevallige omstandigheden strompelen hoofdrolspelers van impasse naar impasse. Casus belli is de coronabesmetting van Mona Keijzer. Haar kabinetscollega’s worden uit voorzorg getest, informateur Kajsa Ollongren blijkt geïnfecteerd. Amper begonnen, spurt de D66-informateur geschrokken weg van de onderhandelingszaal. Een fotograaf legt het wapperende papier onder Ollongrens arm vast. ‘Pieter Omtzigt: functie elders,’ is te lezen.

Het is het startschot van een koude formatieoorlog. Iedereen is boos op iedereen, met VVD-leider Mark Rutte als Kop van Jut. Die blijkt, anders dan hij eerder nog beweert voor de camera, wél over Pieter Omtzigt te hebben gesproken in de verkenningsfase. Hij had CDA-leider Hoekstra verteld dat hij kon instemmen met een eerdere suggestie om Omtzigt minister te maken.

Alsof Rutte even kan bedisselen waar lastige Kamerleden terechtkomen. Kaag zegt in het debat streng: “Hier scheiden onze wegen.” Rutte overleeft die nacht ternauwernood, het litteken blijft. Zelfs dit najaar kon je op het Binnenhof nog horen: “We hadden hem toen politiek moeten kaltstellen.”

Terugkrabbelen

Er zijn voortdurend publicitaire misstappen. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers zegt begin april opeens dat hij niet meer met VVD-leider Rutte in een kabinet wil. “Er is gewoon te veel gebeurd,” meent Segers daags na het functie elders-debat. Later krabbelt Segers terug.

D66-leider Sigrid Kaag grieft ChristenUnie meermaals, bijvoorbeeld als ze de samenwerking van de afgelopen vier jaar vergelijkt met een ‘roestige auto’. Wopke Hoekstra haalt uit naar de twee linkse partijen PvdA en GroenLinks als hij laat weten weinig fiducie te hebben in de samenwerkingsplannen, ‘maar ik heb geen zin om het elke keer kapot te praten’. Het linkse duo is juist gepikeerd dat hun toenadering door andere partijen geforceerd lijkt. Ze moeten fuseren op ‘rechts commando’ is het beeld bij een deel van de achterban.

En telkens als er rust lijkt te komen in het proces ontploft ergens weer een granaat. Als Kaag op de maandag na de zomerpauze herhaalt dat samenwerken met de CU nog altijd geen goed plan is, is Segers in zijn wiek geschoten. “Waarom ben ik dan hier?” verzucht hij.

En als de D66-leider in de HJ Schoo-lezing stelt dat ze niet gediend is van de ‘ritsel-en-regelpolitiek’ in een ‘gaaf land’, attaqueert ze Rutte zonder zijn naam te noemen. Waar Kaag het podium kiest voor de kritiek, beperkt de VVD zich tot commentaar achter de schermen. In de VVD-gangen druipt de woede over D66 bijna van de muren.

‘Dom, dom, dom’

En dan dreigt er later ook nog turbulentie als gevoelige onderhandelingsinformatie op straat komt te liggen. Gert-Jan Segers (ChristenUnie) heeft documenten (‘dom, dom, dom’) in de trein laten liggen. Maar, zeggen de onderhandelaars in koor, dat waren hooguit blauwdrukken uit een eerder stadium. Wacht u maar, het onderhandelen is nog volop gaande.

Het curieuze is: inhoudelijke onmin is er amper. Aan geld is ook al geen gebrek, de economie herstelt goed na corona. En over grote kwesties als klimaat, wonen en de wereld na corona heerst consensus. De ‘aanzet tot een opzet van een mogelijk regeerakkoord’ komt deze zomer ook tamelijk soepel op papier.

Maar binnenskamers gaat het opvallend weinig over de inhoud, merkt informateur Mariëtte Hamer. Buiten vertellen onderhandelaars steeds dat er ‘langs de lijnen van de inhoud’ wordt gesproken, dat er ‘constructieve gesprekken’ zijn. Bij de informateur gaat het echter over poppetjes, krantenberichten en beeldvorming. De hoogdravende quotes tegen de pers na afloop zijn ‘steevast gelul dus’, erkent een direct betrokkene.

Formatietrucs

Aan de onderhandelingstafel treffen de zeven ceremoniemeesters, van Ollongren tot Remkes, diverse eerstelingen. Zo groen als ze zijn bij coalitieonderhandelingen, zo zwart-wit zijn hun coalitievoorkeuren. Dat verandert maandenlang amper, ondanks klassieke formatietrucs rond alternatieve vergaderlocaties en een schrijfopdracht voor VVD en D66. Maar er bloeit niks op.

De politiek leiders voelen weinig manoeuvreerruimte. Het CDA is lange tijd verlamd door interne verdeeldheid en beweert maandenlang niet te weten of het wel wil mee formeren. D66-leider Kaag heeft de lat voor zichzelf hoog gelegd door ‘nieuw leiderschap’ te preken.

De linkse partijen hebben zich aan elkaar vastgeketend, zeker nadat in het verkennersmemo stond dat ze elkaar wel zouden loslaten. Rutte ondertussen, is politiek gehavend. CU-leider Segers schippert voortdurend tussen wel en niet meedoen aan een volgende coalitie, met één been in Rutte-III en het andere weer in de oppositie.

Echte betrokkenheid en verantwoordelijkheidsgevoel toont bijna niemand. Op de achtergrond maken partijstrategen voortdurend gehakt van elkaar. Hamer bespeurt ‘een angst voor de volgende verkiezing’. Al is het ironisch dat die verlamming ze juist snel dichterbij een nieuwe stembusgang brengt.

Radiostilte

Wat de buitenwereld ziet als een loopgravenoorlog met steeds diepere geulen, wordt door insiders uit armoede maar verdedigd als ‘trouw blijven aan de eigen principes’. Die Haagse halsstarrigheid duurde ruim een half jaar.

Als D66-leider Sigrid Kaag uiteindelijk het eerste ‘met de ogen knippert’ en de CU-blokkade eind september opheft, gaat het alsnog vlot. De kabinetsformatie keert terug naar het ‘oude normaal’, inclusief radiostilte, dagenlange onderhandelingen achter gesloten deuren en sporadische lekkages naar de pers. Na ruim een halfjaar oorlogsstemming op het Binnenhof hebben partijen zich voorgenomen geen heibel meer te maken.

Zelfs onthullingen over deelakkoordjes en de treinblunder van Segers brachten de boel niet meer aan het wankelen.

Daarvoor was er waarschijnlijk al veel te veel gebeurd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden