Plus

Met de zorg voor de patiënt zit het wel goed. Nu het milieu nog

De zorg is goed voor liefst 7 procent van de CO2-uitstoot van Nederland. Bij Amsterdam UMC bindt anesthesioloog en pionier Niek Sperna Weiland de strijd aan tegen verspilling en vervuiling.

Beeld Sanne Zurne

Duurzaam UMCNiek Sperna Weiland (31) trekt in de operatiekamer een lade open en haalt er een verpakking uit. Hij rukt het plastic stuk, stuit daaronder op een tweede verpakking en trekt die, onder licht pruttelend protest, ook kapot. 

Er zit een metalen blad in, een laryngoscoop, bedoeld om de tong van de patiënt naar achteren te duwen als er een beademingsbuis wordt ingebracht. “Best zwaar,” kwalificeert anesthesioloog Sperna Weiland het roestvrijstalen instrument, terwijl hij het in zijn hand op-en-neer veert. “Maar je gebruikt het één keer, en dan gooi je het weg. Hupsakee.”

En dat circa tienduizend keer per jaar.

Kijk, hij heeft alle begrip voor protocollen en regels in de operatiekamers. Hij snapt dat die nodig zijn vanwege besmettingsgevaar. Dat is alleen geen excuus om alles maar klakkeloos weg te gooien. “Dit is een wegwerpexemplaar, maar je zou hem goed kunnen inwisselen voor een instrument dat je na gebruik kan afwassen (steriliseren) en hergebruiken. Het gaat alleen maar in de mond, hè. Een restauranteigenaar gooit ook niet elke avond al het gebruikte bestek weg.”

Sperna Weiland staat op klompen in een operatiekamer van de locatie AMC van Amsterdam UMC. Blauw pak, groen netje op zijn hoofd. De operatie is net afgerond, de patiënt ligt in de uitslaapkamer en de schoonmakers maken de ruimte klaar voor de volgende ingreep.

Sperna Weiland staat tussen de volle vuilniszakken. Daarin zitten plastic verpakkingen, maar ook mondkapjes, gazen, handschoenen, een koperen slang, alles door elkaar. Het AMC produceert jaarlijks 1,3 miljoen kilo restafval. “Slechts 660 kilo daarvan is ingezameld plastic. Wij doen daar nauwelijks aan. Bizar.”

Gassen op de Noordpool

Er is dus veel te winnen. Sperna Weiland, die voor zijn werk patiënten onder narcose brengt, heeft van de raad van bestuur een budget gekregen van ruim twee ton om, met zijn Green Team, de operatiekamers te vergroenen. Minder afval, minder uitstoot en minder energieverbruik.

Met een mix van aanstekelijk enthousiasme en oprechte verbazing vertelt hij over chronische verspilling en vervuiling die zich voltrekt omdat vrijwel niemand zich er tot dusver echt mee bezighield.

Voorbeeld uit het eigen specialisme. Hij pakt een flesje sevofluraan, een narcosemiddel dat patiënten via een kapje in­ademen. Met een flacon kunnen ongeveer veertien kleine ingrepen worden gedaan, of één lange, complexe operatie. “Dit ene potje,” zegt Sperna Weiland, “staat qua uitstoot gelijk aan een rit met een benzine auto naar Luxemburg.” 

Dat is 350 kilometer. En dat is dan nog een ‘milieuvriendelijke’ variant in de dampnarcosemiddelen. Anesthesiologen gebruiken ook desfluraan, dat per flesje qua vervuiling gelijk staat aan een rit ver voorbij Oeganda (circa 6800 kilometer). “Als wij in locatie AMC onze uitgestoten narcosegassen willen compenseren, moeten we elk jaar vijfduizend bomen planten. Dat is elk jaar een Vondelpark. Alléén voor de narcosegassen.”

Het mooie is volgens Sperna Weiland dat er een goed alternatief ligt: narcose via een infuus. Het middel, zoals bijvoorbeeld Propofol, dat nu al heel veel wordt gebruikt, wordt dan in de ader ingespoten. 

“De verhouding tussen het intra­veneus in slaap brengen (in de ader) of via de beademing is nu fiftyfifty, schat ik. Vaak wordt het ook gecombineerd gebruikt. Er is veel onderzoek gedaan naar de vraag: welk narcosemiddel is nou beter? Daaruit is gebleken dat er geen verschil is voor patiënten. De anesthesioloog is vrij om te kiezen. Dan komt het dus neer op persoonlijke voorkeur.”

“Als ik dan tegen collega’s vertel dat Zwitserse onderzoekers sinds 2002 stijgende concentraties zien van narcosegassen op zeer afgelegen plekken als de Noordpool, zeggen ze ook: nou heb ik eindelijk een argument om echt te kiezen. Voor narcose via het infuus dus.”

Energieslurpend luchtsysteem

Het wrange aan de vervuiling door de zorg is dat die als een boemerang terugkomt, zegt de arts. In Nederland wordt 7 procent van de CO2-uitstoot veroorzaakt door de gezondheidszorg. Dat leidt tot klimaatveranderingen. “En die hebben wereldwijd effect op de gezondheid. Denk aan droogte, overstromingen, oogsten die mislukken, daardoor hongersnood of malariamuggen die in noordelijker regionen voorkomen.”

“Het is een soort vicieuze cirkel. Als The Lancet Countdown Group, een groep van deskundigen van hét medische tijdschrift, zegt dat klimaatverandering de grootste bedreiging is voor de volksgezondheid in de 21ste eeuw, dan vind ik dat we daar als artsen iets mee moeten.”

Nog een voorbeeld. “Negentig procent van het energieverbruik van de operatiekamer gaat naar het systeem dat de lucht schoon en op ­temperatuur houdt. “Er worden patiënten opengesneden en dan moet je het risico op een wondinfectie beperken.” Dus zuivert een luchtbehandelingssysteem twintig keer per uur alle lucht in de OK. “Dat is allemaal lucht van buiten, die wordt opgewarmd of juist gekoeld en ontvochtigd. Dat kost extreem veel energie.”

Het is alsof er twintig stofzuigers tegelijk aan staan, zegt Sperna Weiland. Het AMC telt twintig OK’s, met elk zo’n energieslurpend systeem. Vorig jaar oktober bedacht iemand dat ze

’s nachts wel uit konden, althans het merendeel. “In de nacht opereren we nauwelijks, op een paar keizersneden en spoedgevallen na.” Van de twintig OK’s gaan er ’s nachts vijftien op ‘stil’. “Dat levert een besparing op van bijna 400.000 kilowattuur per jaar. Dat is het stroomverbruik van 100 huishoudens per jaar – een woonwijk aan elektriciteit. Schiet mij maar lek.”

Het voordeel is dat dit soort ingrepen ‘vanzelf’ winst opleveren. Dat ligt veel gecompliceerder als je collega’s, van wie in de zorg toch al veel wordt gevraagd, ook nog oplegt anders te gaan werken, weet Sperna Weiland.

Van de CO2-uitstoot van ziekenhuizen wordt 53 procent veroorzaakt door het verwarmen en verlichten van de gebouwen. Beeld Jean-Pierre Jans

Toch wil hij dat er in de OK’s ook aan afvalscheiding wordt gedaan. In elk geval het verpakkingsmateriaal van de steriele spullen kunnen apart worden ingezameld. En het ‘wegwerp’­metaal en koper ook.

“Wij hebben nu contact met een bedrijf dat een vergunning heeft om dat metaal af te voeren om er weer nieuwe medische instrumenten van te maken. Dat lijkt mij ook echt nodig. Bij winning van metaal uit mijnen komen heel veel chemicaliën en afval vrij. Het is ook eindig. Je kunt niet eeuwig doorgaan met het uit een mijn halen van metaal, er een medisch instrument van maken, dat weggooien en dat ding verbranden.”

Eed van Hippocrates

Sperna Weiland denkt dat hij zijn collega’s ­daarin wel kan overtuigen. “Veel van hen ergeren zich er ook aan dat ze thuis al hun afval scheiden, terwijl ze hier alles maar bij elkaar gooien.”

Daarbij schuwt de anesthesioloog het niet om de collega’s rechtstreeks aan te spreken op de beroepseer. “Artsen hebben de eed van Hippocrates afgelegd. Een van de belangrijkste dingen die in de eed zit is: gij zult geen schade doen. Traditioneel interpreteer je dat als: jij zal de patiënt met wie je een behandelrelatie hebt geen schade doen, maar je kan hem natuurlijk ook interpreteren als: je zal de wereld, het milieu of de leefomgeving geen schade doen.”

“Als een arts een bepaalde keuze kan maken die beter is voor het milieu en niet slechter voor de patiënt, heeft hij de morele verplichting omdat ook te gaan doen.”

‘Duurzaamheid staat niet hoog op de agenda’

De zorg is een veel grotere vervuiler dan het imago doet vermoeden. De CO2- uitstoot daarvan in Nederland is bijna even hoog als die van Tata Steel en de RWE-centrale in de Eemshaven bij elkaar, berekende Gupta Strategists, adviesbureau in de zorg.

Het bureau concludeert dat de totale CO2-uitstoot van de zorg 7 ­procent is van de totale CO2-voetafdruk van Nederland. Gupta heeft ook gekeken naar de belangrijkste oorzaken voor deze vervuiling. Volgens onderzoeker Taco Houwert liggen die bij het energieverbruik van de gebouwen (38 procent), reisbewegingen van zorgmedewerkers en patiënten (22 procent) én geneesmiddelen (18 procent).

“Het beeld is dat duurzaamheid niet heel hoog op de agenda staat in de zorg. Bestuurders voelen vaak niet de financiële ruimte om hierin te investeren. We horen er weleens inkopers over, maar vaak wegen andere criteria zwaarder, bijvoorbeeld de prijs van een product.”

De overheid sluit Green Deals met instellingen en industrieën (ook in de zorg), die moeten leiden tot 49 procent CO2-reductie in 2030 ten opzichte van 1990. Dat vergt een enorme inhaalslag, maar volgens anesthesioloog Niek Sperna Weiland van Amsterdam UMC ‘heeft niemand nog een idee hoe we dit gaan realiseren’.

“Helaas is er bij de Green Deals geen sprake van verplichtingen tot het behalen van de doelen. Er is enkel een ‘inspanningsverplichting’ opgenomen.”

Dit speelt ook internationaal. “Het Montreal­protocol (over cfk’s) en het ­Kyotoprotocol (over broeikasgassen) maken bijvoorbeeld allebei een uitzondering voor uitstoot door de gezondheidszorg. Dat is ­natuurlijk helemaal niet ­logisch.”

Houwert merkt dat het thema nu langzaamaan begint te leven in de zorg. Gupta adviseert ziekenhuizen om de eigen uitstoot onder de loep te nemen en daar maatregelen op te nemen, bijvoorbeeld door de verlichting te vervangen door led. 

Het OLVG halveerde zo de CO2-uitstoot op verlichting en bespaarde 200.000 euro op de jaarlijkse energienota. Wat ook helpt: het aantal parkeerplekken verminderen en het tegelijk aanbieden van bedrijfs­fietsen of ov-abonnementen aan het personeel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden