PlusExclusief

Massaal ingeënt, toch weer richting code zwart. Hoe kan dat?

null Beeld Jakob van Vliet
Beeld Jakob van Vliet

Nu de coronapandemie weer enorm is opgeleefd, rijzen ook de vragen. Was dit onvermijdelijk? En werken de vaccins nog wel? Twaalf vragen over waar we nu staan.

Jop van KempenMalika Sevil en Bas Soetenhorst

1. Waarom wordt het coronabeleid verder aangescherpt?

Omdat het zorgsysteem anders vastloopt. Dan zijn er simpelweg te veel patiënten voor de beschikbare capaciteit. Coronapatiënten zijn een soort koekoeksjong; ze duwen andere patiënten uit de ziekenhuizen. In hevige ademnood krijgen ze voorrang op kanker-, hart- of nierpatiënten met net iets minder acute problemen.

Scherpere maatregelen moeten een ‘zorginfarct’ voorkomen. De eerste tekenen daarvan zijn zichtbaar: een ambulance met een spoedeisende patiënt die van het ene naar het andere volle ziekenhuis rijdt, een tijdelijk bed op de spoedeisende hulp dat ‘vast’ bed wordt. In extremis worden patiënten niet meer behandeld.

Bijkomend argument voor het terugdringen van het aantal besmettingen is het voorkomen van gezondheidsschade door langdurige covid. Maar het overeind houden van de zorg staat centraal.

2. 85 procent van de volwassenen is gevaccineerd, waarom is dat niet genoeg?

Het wat complexe antwoord is dat het belangrijkste effect van vaccinatie onzichtbaar is. De grootste winst van vaccinatie is dat potentiële covidpatiënten niet in het ziekenhuis belanden; de meesten zitten thuis. “Dankzij een vaccinbescherming van zo’n 95 procent tegen ic-opname liggen er ongeveer 85 procent minder covidpatiënten op de ic’s dan zonder vaccin,” zegt arts-onderzoeker Lukas Stalpers (Amsterdam UMC). “Zo’n 1850 mensen verschenen vanwege vaccinatie dus níet op de ic.”

Maar met 350 of meer covidpatiënten op de ic’s komt de zorg alsnog in de knel. Nederland heeft immers maar een kleine 1000 beschikbare ic-bedden. Er is weinig zorgpersoneel, dat bovendien murw is van de pandemie.

3. Had een hogere vaccinatiegraad de vierde golf kunnen intomen? En eerder toegediende boosters?

Een hogere vaccinatiegraad had betekend: minder besmettingen, minder ziekte en minder sterfgevallen. En dus ook minder maatregelen om de vierde golf te beteugelen. Maar bij welke vaccinatiegraad zijn maatregelen overbodig?

Die vraag is eigenlijk niet te beantwoorden, omdat er veel onzekerheden zijn, blijkt uit een modelstudie van eind oktober uit The Lancet. Hoelang duurt bescherming na vaccinatie exact? En na een doorgemaakte infectie? Hebben mensen net zoveel contacten als vóór de pandemie? Vragen waarop nu geen helder antwoord mogelijk is.

Een studie in Israël van eind vorige maand maakt wel duidelijk dat boosters zeer effectief zijn. Volgt vijf maanden na twee prikken met Pfizer een derde, dan vermindert de kans op ziekenhuisopname met liefst 93 procent en op sterfte met 81 procent ten opzichte van twee prikken. Toen de Gezondheidsraad op 14 september adviseerde dat boosterprikken nog niet nodig waren, was die informatie niet beschikbaar. Maar Nederland had toen ook uit voorzorg kunnen besluiten tot boosterprikken, wat niet gebeurde.

4. Waarom laat Nederland zich steeds verrassen?

De aanpak is consequent te laat of te optimistisch. Of het nu gaat om het invoeren van restricties, het gebruik van mondkapjes, het testbeleid, de start van de vaccinatiecampagne of het toedienen van boosters – steeds is Nederland de sloomste. Bij het loslaten van restricties daarentegen loopt de regering voorop en laat ze zich leiden door rooskleurige scenario’s. Terwijl deze pandemie leert dat doemscenario’s doorgaans het dichtst de werkelijkheid benaderen.

KPMG concludeerde dat het ‘wellicht niet in de menselijke aard ligt om rekening te houden met negatieve scenario’s’. Begin september waarschuwden de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) nog dat de gedachte die in politiek Den Haag had postgevat, dat we ons uit de epidemie hadden gevaccineerd, gelogenstraft zou kunnen worden. Ook daar werd niet naar geluisterd.

5. Van welke landen kan Nederland leren?

Daarvoor kun je niet louter op de besmettingscijfers afgaan, die soms als dagkoersen zijn. Zweden, dat minder restricties trof dan heel veel andere landen, is vaak genoemd als voorbeeld van hoe het niet moet. Maar het heeft vooralsnog weinig last van een vierde golf. In Duitsland daarentegen lopen de cijfers op, terwijl het juist wordt geprezen om de consistente aanpak. In tegenstelling tot Nederland wachten de Duitsers niet met ingrijpen tot het in de ziekenhuizen de spuigaten uit loopt. De laatste maanden doen Portugal en Spanje, eerder keihard geraakt, het opvallend goed. Het recept lijkt een combinatie van een hoge vaccinatiegraad, goede naleving van de regels en vertrouwen in de overheid.

6. Volgt na deze vierde golf nog een vijfde?

“Zonder de deltavariant waren we al klaar geweest met het coronavirus,” zegt Ben van der Zeijst, emeritus-hoogleraar vaccinologie (LUMC). De vaccins zijn ontworpen voor het originele coronavirus uit Wuhan. Ook bij de deltavariant beschermen ze nog steeds zo’n 95 procent tegen ziekenhuisopname en sterfte, maar het grote probleem van de ‘Wuhan’-vaccins is dat ze te weinig beschermen tegen besmetting met de deltavariant, aldus Van der Zeijst.

De vaccins beschermen 75-95 procent tegen de verspreiding van het Wuhanvirus, maar veel slechter tegen delta, stelt Van der Zeijst. “Dat zagen we in Israël, waar de infecties onder gevaccineerde personen enorm opliepen nadat de deltavariant zijn intrede had gedaan. Zonder derde prik doen gevaccineerden fors mee bij de virusverspreiding.”

Dat zorgt ervoor dat het virus in Nederland ook terechtkomt bij de ongeveer twee miljoen ongevaccineerden, die geen bescherming hebben tegen ernstige ziekte. Daarom stromen de ziekenhuizen vol, aldus Van der Zeijst, al wordt ook een gevaccineerde soms ernstig ziek. Er is een schrale troost: hoe meer mensen in de vierde golf besmet raken, hoe kleiner de vijfde golf. Ook boosters verkleinen die vijfde golf. Zo legt elke volgende golf minder druk op de zorg, waardoor het coronavirus uiteindelijk een soort griep zal worden.

7. Komt er een boosterprik specifiek tegen de deltavariant?

Pfizer en Moderna, de grootste vaccinproducenten, zijn hier wel mee bezig, zegt Van der Zeijst. “Maar er zijn geen plannen om die vaccins ook te gaan produceren. In de praktijk blijkt een booster met exact hetzelfde vaccin prima te werken. Bovendien is het veel effectiever om één vaccin te produceren dan verschillende.” Verder is het ook financieel gunstig om hetzelfde product na pakweg een half jaar opnieuw massaal te verkopen.

8. Komt code zwart in beeld?

Ic-hoofd Diederik Gommers acht de kans op een gebrek aan ic-bedden groter dan ooit sinds het begin van de pandemie – waarbij aangetekend dat hij bij eerdere golven hier ook voor waarschuwde. Met circa 350 coronapatiënten is de bezetting ver onder de piek uit de eerste golf (bijna 1400). Het RIVM rekent met een piek van 400, maar hanteert een grote onzekerheidsmarge.

Ruim vierduizend coronapatiënten in de ziekenhuizen in december – net zoveel als op het hoogtepunt van de eerste golf – behoort tot de mogelijkheden. De vraag is of de ic’s dat aankunnen, met een hoog ziekteverzuim onder verpleegkundigen en honderden ic-bedden die in principe zijn gereserveerd voor niet-coronapatiënten. Als het tegenzit, leidt een griepgolf tot nog meer druk.

9. Waarom is de ic-capaciteit niet verhoogd?

Vooral vanwege personeelstekort. Behalve dat de zorg uitgeput is en kampt met veel uitval door ruim anderhalf jaar ploeteren met covid-, inhaal- en reguliere zorg, komen er te weinig nieuwe verpleegkundigen bij. Sterker: de uitstroom is groter. Doekle Terpstra, voorzitter van een commissie die de regering adviseerde over aanpak van het personeelstekort, noemde het eerder ‘een vergiet’. “Veertig procent van de instromers is na twee jaar weer weg.”

Ic-verpleegkundigen van universitaire centra vinden dat er te weinig naar hen wordt geluisterd. Ze bepleiten in een manifest minder werkdruk en stress, meer zeggenschap, waardering en zoiets simpels als parkeergelegenheid. Critici zeggen dat te weinig out of the box wordt gedacht en dat ziekenhuizen onvoldoende samenwerken bij het verdelen van ‘gewone’ operaties.

10. Ligt hetzelfde type patiënten op de ic als in maart vorig jaar?

Nee. Dankzij vaccinatie is het aantal ouderen, die de hoogste vaccinatiegraad hebben, op de ic drastisch gedaald. Volgens de laatste cijfers is 55 procent van de mensen op de ic ongevaccineerd. De laatste weken groeit het aantal gevaccineerden op de ic. Deskundigen denken dat dit komt doordat in deze fase van de golf ook steeds meer ouderen besmet raken. Bij hen werken de vaccins iets minder goed tegen ziekenhuisopname dan bij jongeren.

Stichting NICE houdt bij welke patiënten op de ic belanden. Wat blijkt? Zeventig procent is man. “Mannen zijn op de ic altijd in de meerderheid,” zegt intensivist Dave Dongelmans van Amsterdam UMC en voorzitter van NICE. “Bij sommige ziektes, zoals hart- en vaatziekten, is dat ook wel te verklaren, maar bij covid kunnen we dat vooralsnog niet.” Verder belanden nu relatief meer covidpatiënten op de ic die ook ernstige chronische ziektes hebben als COPD, diabetes en hartkwalen.

11. Hoe groot is het risico met covid te overlijden op de ic?

Ligt de stervenskans bij mannen gemiddeld genomen over de hele periode van de pandemie op 30 procent, van de vrouwen met covid overlijdt 24 procent op de ic. Waarom mannen in het nadeel zijn, is ook hier onbekend. Dongelmans wijst erop dat de sterftekans langzaam daalt. Overleed in de eerste piek gemiddeld 30 procent, nu 23 procent. “Betere behandeling van covidpatiënten speelt natuurlijk ook een rol, maar daarvan had je al eerder een duidelijk effect moeten zien op de sterftecijfers. Ik denk dat de daling vooral aan vaccinatie te danken is.”

Nog een opvallend en veelgenoemde karakteristiek van de coronapatiënt op de ic is overgewicht. Volgens cijfers van NICE is 84 procent te zwaar, waarvan bijna een kwart kampt met ernstig overgewicht. Overgewicht kan bij andere luchtwegziektes, zoals longontsteking, juist bescherming bieden. Te zware patiënten hebben dan een betere kans op overleven: de ‘Obesity Paradox’. Dongelmans: “Covidpatiënten met overgewicht hebben die bescherming niet.”

12. Zijn coronapillen de redding?

De behandeling van coronapatiënten is door de tijd flink verbeterd, zegt Dongelmans. “Al vrij snel kwam er meer aandacht voor stollingsproblemen, waardoor we alerter waren op bijvoorbeeld longembolieën en we ook eerder bloedverdunners gingen gebruiken.” Ook krijgen alle patiënten ontstekingsremmers, iets waar de artsen in het begin wat huiverig voor waren. Verder wordt dankbaar gebruikgemaakt van het middel tocilizumab, dat de lichaamsafweer onderdrukt en ontstekingen remt. Er is een tekort aan dit middel, maar volgens Dongelmans gebruiken de ic’s een variant die ook goed werkt.

Patiënten met een slechte afweer krijgen kort na besmetting al antistoffen toegediend die de kans op een ernstig ziektebeloop met 85 procent verkleinen. Ook komen er verschillende coronapillen aan met vergelijkbare werking. Dongelmans ziet vooralsnog praktische haken en ogen, want een patiënt moet het middel in een heel vroeg stadium van de ziekte innemen, anders lijkt het vooralsnog niet te werken. “Maar een goedwerkende coronapil zou fantastisch zijn.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden