PlusReconstructie

Mark Rutte stond 1 april aan de rand van de afgrond

VVD-leider Mark Rutte stond 1 april aan de rand van de afgrond. Het ‘functie elders-debat’ bepaalde de rest van het politieke jaar en stortte de formatie in chaos. Reconstructie van een van de spannendste dagen in de Tweede Kamer.

Niels Klaassen en Hans van Soest
Mark Rutte (VVD) tijdens een schorsing in de Tweede Kamer tijdens het debat op 1 april over de mislukte formatieverkenning. Een motie van wantrouwen werd niet aangenomen, een motie van afkeuring kreeg echter een meerderheid. Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) tijdens een schorsing in de Tweede Kamer tijdens het debat op 1 april over de mislukte formatieverkenning. Een motie van wantrouwen werd niet aangenomen, een motie van afkeuring kreeg echter een meerderheid.Beeld ANP

“Ik ga even naar het toilet.” Het loopt tegen enen in de nacht van 1 op 2 april en in de fractiekamer van de VVD zit de top van de partij bijeen. Het Kamerdebat over de omstreden notitie ‘Pieter Omtzigt functie elders’ is geschorst.

Mark Rutte zelf is er, net als Tweede Kamerleden Sophie Hermans, Bente Becker en partijvoorzitter Christianne van der Wal. Later komt partijvriend en mentor Ben Verwaayen erbij. De samenstelling van dit gezelschap duidt erop dat dit weleens de laatste uren van Rutte als premier kunnen zijn.

Alle opties komen voorbij in het beraad, ook die dat de VVD-leider terugtreedt. Dat is het moment dat Rutte opstaat en aankondigt een sanitaire stop in te lassen. “Zo gaf hij ons ruimte,” weet een aanwezige.

Als Rutte terugkeert, blijkt dat niemand vindt dat hij weg moet. De schorsing van het Kamerdebat is even daarna voorbij, Rutte moet rennen om op tijd terug te zijn in de zaal.

In het urenlange 1 aprildebat draait het om één onthulling: de VVD-leider blijkt wel degelijk over het CDA-Kamerlid Omtzigt (‘functie elders’) gesproken te hebben, iets dat hij een week eerder stellig had ontkend.

Tik op de vingers

Dat het functie elders-debat het politieke lot van de VVD-leider kan bepalen, is al vroeg die dag duidelijk. De oppositie ruikt bloed en wil een motie van wantrouwen steunen, de coalitie koerst op de gele kaart, de motie van afkeuring. Er moet een stevig signaal komen voor de premier, vinden de coalitiepartijen na intern beraad. Wel een tik op de vingers dus, geen ontslag.

Coalitiepartner D66 heeft al snel de conclusie getrokken dat het per motie wegsturen van Rutte als premier van het demissionaire kabinet ‘onverantwoord’ zou zijn. Er zijn net verkiezingen geweest en het land zit midden in een enorme crisis.

Ook CDA-leider Wopke Hoekstra denkt er zo over. Al is er in zijn fractie weerstand, blijkt ’s nachts. Mona Keijzer wil liever de motie van wantrouwen steunen. En thuis op de bank in Enschede zit de (dan nog) nummer twee van de partij, Pieter Omtzigt, van wie iedereen weet dat hij ook niet meer met Rutte in een kabinet wil. Er wordt wel een heftige discussie gevoerd. Een enkel lid eist meer bedenktijd. “Maar de meerderheid beseft: Rutte heeft twee miljoen kiezers, hem wegsturen veroorzaakt enorme chaos,” vertelt een aanwezige.

Foute boel

Ook ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers probeert de schade te beperken die dag. Hij zoekt niet lang na de start van het debat contact met SGP-leider Kees van der Staaij. Van der Staaij geeft aan een motie van afkeuring meer op zijn plaats te vinden dan een motie van wantrouwen. “Zou jij niet een tekstje kunnen opzetten,” vraagt Segers aan aan Van der Staaij. Die begint met schrijven.

Rutte weet om half acht in de ochtend al dat hij een heel zwaar debat gaat krijgen. Dan krijgt de VVD-leider ‘via via’ te horen dat er in de gespreksverslagen van verkenners Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren tóch te lezen is dat hij over Kamerlid Omtzigt heeft gesproken. Uit de vrijgegeven notities blijkt dat Rutte zei: “Je moet wat met Omtzigt: minister maken.” In de later gefotografeerde aantekeningen van Ollongren staat bondig ‘Pieter Omtzigt – functie elders’.

De VVD-leider weet: dit is foute boel. Rutte informeert zijn intimi. Als de andere partijleiders uren later hun eigen gespreksverslagen inzien bij de Oude Zaal van het Kamergebouw, weten ze nog van niks. Pas na afloop lezen ze het nieuws over Rutte in de media: iedereen staat perplex. Alsof de beoogd nieuwe premier een kritisch Kamerlid kan wegpromoveren en daar nog over loog ook. Binnen en buiten de VVD is meteen duidelijk: dit kan Rutte zijn premierschap kosten.

D66-leider Sigrid Kaag  en Mark Rutte (VVD) in de Kamer tijdens het functie elders-debat. Iedereen meed de VVD-leider. ‘Het was ieder voor zich die dag,’ zegt een aanwezige.

 Beeld ANP
D66-leider Sigrid Kaag en Mark Rutte (VVD) in de Kamer tijdens het functie elders-debat. Iedereen meed de VVD-leider. ‘Het was ieder voor zich die dag,’ zegt een aanwezige.Beeld ANP

Als het debat begint, ziet iedereen een andere Rutte dan normaal. Hij is gespannen, oogt nerveus. Sowieso hangt er een rare sfeer die dag, het is voor veel fractievoorzitters hun eerste echt grote debat dat ze sinds hun verkiezing voeren. CDA-leider Wopke Hoekstra en D66-leider Sigrid Kaag weten amper hoe de interruptiemicrofoon werkt.

Diverse oppositiepartijen lijken tien jaar lang opgekropte rancune bij Rutte voor de voeten te gooien. Het zorgt voor een giftig klimaat die dag en avond, opgeklopte spanning. En dat laatste vooral bij een van de meest ervaren politici in de zaal: Rutte zelf. Zijn ogen staan dof, hij oogt nerveus en doet gemaakt vriendelijk tegen zijn collega’s, vinden zij. Alsof hij zich een houding probeert aan te meten.

Andersom wordt op Rutte een vorm van politieke quarantaine toegepast, vinden VVD’ers: partijleiders zoeken amper oogcontact. Iedereen mijdt de VVD-leider, als een paria. “Het was ieder voor zich die dag,” zegt een aanwezige.

Ruttes regeringspartners D66, CDA en ChristenUnie maken zich ook zorgen. Als de motie van wantrouwen wordt aangenomen en het demissionaire kabinet wordt per direct onthoofd, kunnen de aanpak van de coronacrisis en de formatie van een nieuw kabinet ontploffen.

Tegelijkertijd kan Ruttes gedrag niet onbestraft blijven. Dus als Segers de rest vertelt dat Van der Staaij een motie van afkeuring overweegt, zien ze een uitweg. Door Van der Staaijs motie te steunen, kan veilig van achter de rug van de altijd redelijke SGP een signaal worden afgegeven zonder dat dit tot onherstelbare schade leidt.

Kanarie in de kolenmijn

Wat zij nog niet weten, is dat Van der Staaij gaande de dag is gaan twijfelen. De verdediging van Rutte (‘Ik heb niet gelogen’) overtuigt hem niet. De SGP-fractie wordt overspoeld met boze reacties van leden. En ook in zijn fractie wordt er verschillend over gedacht. Dan hakt Van der Staaij in de pauze de knoop door: hij zal de motie van afkeuring niet indienen, maar de motie van wantrouwen steunen die PVV-leider Geert Wilders heeft ingediend.

De SGP fungeert op dit vlak als een kanarie in de kolenmijn: slechts één keer eerder steunde de partij een motie van wantrouwen (in het Hirsi Ali-debat tegen Rita Verdonk). Doet de gereformeerde partij dat, dan is dat een omineus teken. “De SGP staat bekend als een partij die groot belang hecht aan de waarheid,” zegt Van de Staaij terugblikkend. “Dan moet je moreel-ethisch niet aan de verkeerde kant komen te staan door dit te vergoelijken.”

Niet lang voor de stemming begint, krijgt D66-Kamerlid Rob Jetten het te horen van de SGP. Zoals het de coalitiepartijen ook ter ore komt dat Wilders’ motie van wantrouwen steun krijgt van PvdA en GroenLinks. Even was er hoop dat zij niet zo ver zouden gaan, maar in emotionele fractievergaderingen aldaar is besloten dat Rutte weg moet. Met de tekst van Van der Staaij als leidraad moet snel een eigen motie van afkeuring worden opgesteld die zal worden ingediend door D66-leider Sigrid Kaag en CDA-leider Wopke Hoekstra.

Afgemat

De VVD weet al die tijd nog van niets. VVD-coryfee Verwaayen heeft geen moment het gevoel gehad dat Rutte ‘het niet zou redden’. “Er was veel emotie in de zaal. Omdat het een spannende avond was, wilde ik kijken of er nog iets was dat ik zou kunnen doen. Dat bleek niet het geval,” vertelt hij nu. Maar partijgenoten zien wel dat Rutte er goed doorheen zit. Minder monter dan normaal, afgemat door de kolossale vijandigheid in het parlement.

Als Rutte na de schorsing terug naar de zaal loopt, schiet GroenLinksleider Jesse Klaver hem aan. Hij wil uit beleefdheid dat Rutte uit zijn mond hoort dat zijn fractie de motie van wantrouwen steunt. Rutte reageert amper, anderen zien een ‘bokser die groggy in de ring hangt’. VVD’s nummer twee, Sophie Hermans, hoort van D66-secondant Rob Jetten: “Wij komen met een motie van afkeuring.”

Het is de eerste keer dat de coalitiegenoten die dag contact hebben. VVD’ers voelen zich overvallen door de mededeling, maar weten ook dat een motie van afkeuring niet zo ernstig is als een motie van wantrouwen.

Vooraf hebben de liberalen afgesproken: een motie van wantrouwen laat geen andere keus dan opstappen als premier, de motie van afkeuring is niet genoeg. Bij de VVD is ook ergernis ontstaan. Zij hebben toch zeker de verkiezingen gewonnen? Ze moeten niet denken dat Rutte na een fopmotie de spullen al gaat pakken, schetst een VVD-bron.

Door de motie van afkeuring lijkt het debat nog met een sisser af te kunnen lopen. Dat snapt ook oppositieleider Geert Wilders, die Kaag na het indienen van haar motie voorhoudt dat zij ‘de heer Rutte politiek heeft onthoofd’. Kaag zwijgt. Bij haar debuut in zo’n beladen debat probeert ze haar woorden zorgvuldig te kiezen: wel streng zijn, niet nog meer olie op het vuur gooien. Dat mislukt. Op een vraag van Esther Ouwehand (Partij voor de Dieren) over welke conclusies Rutte moet verbinden aan haar motie, antwoordt ze veelzeggend: “Ik zou daar mijn eigen conclusies aan verbinden.”

Vuurtje oppoken

Het is opnieuw PVV-leider Wilders die het vuur oppookt door tegen drieën ’s nachts te vragen welke conclusie Rutte zelf trekt na de massieve kritiek van coalitiepartners. “Ik ga door als minister-president,” klinkt het afgemeten. “Maar ik ga natuurlijk wel zorgen dat ik het vertrouwen ga terugverdienen.” Ook dit vertrouwensprobleem lijkt de VVD-leider als een stofje van de schouder te vegen.

Dat tergt de rest. Toon nou eens een keer echte deemoed, denken zij. Kaag is zo geërgerd dat ze na afloop voor de televisiecamera’s nog eens uithaalt naar Rutte door te suggereren dat zij was opgestapt – ‘ik ben een ander mens’. Bij CU-leider Segers loopt de woede zo hoog op dat hij de volgende dag alsnog een interview geeft waarin hij Rutte de wacht aanzegt. De CU gaat niet meer onder Rutte in een nieuw kabinet zitten. De banvloek is tijdelijk, zo zal later blijken.

Maar de formatie van een nieuw kabinet lijkt vanaf dat moment bijna onmogelijk geworden. “Er is heel veel stuk gegaan die dag,” zegt een ingewijde. Tot diep in september zijn de naschokken voelbaar. Dan gaan partijen echt onderhandelen en speelt ‘1 april’ nog altijd een rol, vertelde D66-leider Sigrid Kaag na de presentatie van het coalitieakkoord in december. “Die hele voorgeschiedenis. Kan dit nog wel goedkomen?”

Twee cruciale dialogen in het debat

Mark Rutte (VVD), vlak na de start van het debat: “Uit het verslag blijkt dat het wel over Pieter Omtzigt is gegaan. Ik heb naar eer en geweten de pers te woord gestaan over wat ik dacht wel en niet te hebben gezegd. Ik heb mij dat achteraf verkeerd herinnerd.”


Sigrid Kaag (D66) in een reactie: “Meneer Rutte. Ik sta hier met zwaar gemoed. Hier scheiden onze wegen. In de politiek en in het leven heeft een mens hopelijk een goede gezondheid, maar het grootste goed is de individuele integriteit.”

Gert-Jan Segers (ChristenUnie): “Snapt de heer Rutte dat als je dit leest na de toeslagenaffaire, na alle vragen en de verontwaardiging van de heer Omtzigt, dat dit inderdaad de indruk is die je krijgt? Je ziet toch een soort wanhopige zoektocht en een ‘we moeten van die man af’. Dat is echt de indruk die ik krijg.”


Mark Rutte (VVD) in reactie: “Dat snap ik, maar dan is er ook zoiets als vertrouwen. Meneer Segers, u en ik werken nu vier jaar samen, intensief, in een coalitie. Ik heb u volgens mij nooit belazerd. Ik ben überhaupt niet iemand die hier collega’s belazert. Ik heb hier een fout gemaakt. Mijn geheugen klopte niet. Wat heb ik nou voor motief om dat niet te melden? Het punt was alleen dat ik me dat niet herinner.”

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden