PlusAchtergrond

Mag een school meekijken? En vier andere vragen over online surveilleren

Wees terughoudend met online surveilleren bij tentamens. Die oproep doen jongerenorganisaties dinsdagochtend in een brief aan mbo’s, hbo’s en universiteiten. De jongeren maken zich zorgen over de privacy van studenten. Hebben ze een punt?

Een tentamen maken op 1,5 meter afstand. Studenten in Boedapest doen het.Beeld EPA

1. Wat is online surveilleren?

Waar tentamens vóór corona vaak grootschalige ondernemingen waren met vaak honderden studenten in een stoffige tentamenzaal, is dat na corona anders. Massale bijeenkomsten zijn verboden, dus onderwijsinstellingen moesten op zoek naar alternatieven. Veel scholen kwamen uit bij online surveilleren, vaak ook aangeduid als online proctoring.

Online surveilleren bestaat in meerdere vormen. In beginsel werkt het zoals de naam doet vermoeden: de student maakt zijn of haar tentamen thuis, een surveillant kijkt online mee via de webcam. Om te voorkomen dat de student vals speelt, krijgt de surveillant hulp van speciale software. Die registreert bijvoorbeeld of een student tijdens het maken van een tentamen wegkijkt van het scherm, maar kan ook de internettoegang van een student beperken.

2. Wat is het probleem van de studenten?

Een studentenkamer vol lege pizzadozen, maar ook posters van politieke partijen – u raadt het al: privacy. “Het is een inbreuk in het leven van de student,” stelt Alex Tess Rutten, voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond (LSVb). De LSVb krijgt dagelijks berichten van studenten die zich zorgen maken. Net als de andere ondertekenaars, veelal jeugdafdelingen van politieke partijen, roept de vakbond op proctoring alleen in het uiterste geval te gebruiken.

Ook Doris Buijs, rechtenstudent aan de Universiteit van Amsterdam, maakt zich zorgen over online surveilleren. “Toen ik over deze plannen hoorde, moest ik meteen denken aan 1984,” zegt ze, verwijzend naar het boek van George Orwell. Zelf heeft ze nog geen tentamen met online surveillance gemaakt, maar vrienden van haar wel. “Ik zou afgeleid raken bij zo’n tentamen. Je gaat letten op hoe je kijkt en wat je doet. Daar wil ik op dat moment niet mee bezig zijn. Het is bovendien al druk genoeg in het studentenhuis waar ik woon, met twaalf huisgenoten.”

3. Hebben de studenten een punt?

Gerrit-Jan Zwenne, hoogleraar privacyrecht aan de Universiteit Leiden, vindt van wel. “Online surveilleren mag worden gebruikt als het aantoonbaar niet anders kan.” Iedereen heeft namelijk recht op privacy. Alleen bij een goede reden kan daarop inbreuk worden gemaakt. De hoogleraar is niet tegen online surveilleren, maar ziet wel graag dat onderwijsinstellingen een alternatief bieden. 

“In sommige opzichten kan een alternatief minder aantrekkelijk zijn, bijvoorbeeld dat studenten een stuk moeten reizen naar een plek waar de toets wordt afgenomen. Maar dat hoeft niet onoverkomelijk te zijn,” zegt Zwenne. Kiest de student toch voor het tentamen, of bestaat er simpelweg geen alternatief, dan moet de school duidelijk zijn over wat met de gegevens van de student gebeurt. “De privacywet verlangt dat je van tevoren bekendmaakt welke gegevens je gaat verwerken en hoe je dat doet.”

De hoogleraar gaat niet helemaal mee in het verhaal van de studenten. Het belang van een tentamen kan groot zijn, vindt hij. Kan een toets alleen doorgaan als iemand via een webcam meekijkt, dan is dat maar zo. Het argument dat de surveillant iets persoonlijks van de student ziet, vindt hij niet altijd even sterk.“Als student heb je invloed op wat zichtbaar is. Haal die poster van de PvdA of de PVV desnoods even weg.”

Mag een surveillant meekijken in de kamer van een student?Beeld AFP

4. Wat zijn de alternatieven?

Zowel hoogleraar Zwenne als de studenten vestigen hun hoop op alternatieven. “Er bestaat een hele lijst aan goede mogelijkheden,” stelt Rutten van de LSVb. “In plaats van een ‘gewoon’ tentamen kunnen studenten essays schrijven of openboektentamens maken.” Al levert dat de universiteit meer nakijkwerk op.

Ook Zwenne noemt openboektentamens als optie. Daarbij mogen studenten alle alternatieven gebruiken, van studieboeken tot websites. “Ik laat mijn studenten dat regelmatig doen, ook voor corona al. Denk nou niet dat je iedere vraag kunt opzoeken, zeg ik tegen ze. Dan kom je in tijdsnood.”

5. Tijdens thuiswerken vergaderen we ook via videobellen. Is dat dan zo anders?

Best begrijpelijk, het ongenoegen van de studenten. Tegelijkertijd: zijn we niet allemaal veroordeeld tot videobellen en Zoom-vergaderingen? Ook werknemers moeten letten op hun privacy. De Autoriteit Persoonsgegevens stelde zelfs een lijst tips op. Een dringend advies: gebruik de juiste videobeldiensten.

Toch is er een verschil, vindt Zwenne. “Werknemers hebben een arbeidsovereenkomst. Zij krijgen betaald. Daartegenover staat een tegenprestatie: vergaderen vanuit huis.” Studenten kunnen in theorie wisselen van universiteit, maar zitten in een andere gezagsverhouding dan werknemers.

UvA-student Buijs is duidelijk. “Tijdens een vergadering kijk je iemand recht aan, bij een tentamen niet,” zegt ze. “Ik moet een resultaat behalen, de ander controleert mij. Dat gaat niet op gelijke voet. Een vergadering is menselijker, tijdens een toets is het heel anoniem. Diegene kijkt naar mij terwijl ik een toets maak, ik zie alleen de camera van mijn laptop.”

Veel pilots, weinig zekerheden

De Hogeschool van Amsterdam (HvA), de Universiteit van Amsterdam (UvA) en de Vrije Universiteit (VU) zijn allemaal aan het experimenteren met online proctoring. De onderwijsinstellingen hebben goed door dat de online surveillant gevoelig ligt bij hun studenten. 

Zo laat de UvA weten dat ze met ‘drie pilots’ werken. In de komende weken bepaalt de universiteit of er toekomst zit in de digitale opzichter. Zelfs áls proctoring wordt gebruikt, dan zal dat in uiterste gevallen zijn, laat een woordvoerder weten.

Bij de VU wordt al heel af en toe gebruikgemaakt van de online surveillant, maar daar wordt gewerkt aan een nieuw, ‘beter’ systeem. Dat gaat in nauw overleg met de studentenraad. 

Ook bij de HvA lopen verschillende pilots. Die zijn kleinschalig, met maximaal 25 studenten per tentamen. Binnenkort start bovendien een pilot waaraan 50 studenten kunnen meedoen. De hogeschool laat studenten van tevoren weten wat met hun gegevens gebeurt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden