PlusAchtergrond

Kleine partijen strijden om Kamerzetel: ‘Een versnippering van jewelste’

De verkiezingen kunnen op 17 maart weleens uitdraaien op promotie- en degradatieduels. Terwijl Volt, JA21, Bij1 en Code Oranje kansrijk zijn om te debuteren, knokken Lijst Henk Krol, Splinter, Denk en 50Plus voor lijfsbehoud.

Joost Eerdmans van partij JA21 komt aan bij de Kiesraad.  Beeld ANP
Joost Eerdmans van partij JA21 komt aan bij de Kiesraad.Beeld ANP

Als de laatste Peilingwijzer werkelijkheid wordt, komen na de verkiezingen op 17 maart maar liefst vijftien politieke partijen in de Tweede Kamer. Dat zou een record zijn in de naoorlogse Nederlandse parlementaire geschiedenis. Alleen in 1971 en 1972 traden veertien partijen toe tot de Kamer. Bij de laatste verkiezingen, in 2017, waren het er dertien.

“Een versnippering van jewelste,” zegt Gerrit Voerman, hoogleraar politieke partijen aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Zeker als je bedenkt dat er elke kabinetsperiode wel een paar afsplitsingen bijkomen. De afgelopen vier jaar zijn drie Kamerleden voor zichzelf begonnen.’’

Debuteren

Ook bijzonder is dat twee nieuwe partijen, en misschien wel méér, kans maken om te debuteren in de Kamer. In de laatste Peilingwijzer - een gewogen gemiddelde van de peilingen van I&O Research, Ipsos/EenVandaag en Kantar - staat JA21 op nul tot twee zetels. De nieuwe partij Volt kan op nul tot drie zetels rekenen. Maurice de Hond verwacht dat ook Bij1 van Sylvana Simons en Code Oranje van Richard de Mos een zetel halen.

De grootste verrassing is volgens Haagse kenners de mogelijke entree van Volt, een pro-Europese partij die veel overeenkomsten heeft met D66. “Volt zet zich nauwelijks af tegen de gevestigde orde,” merkt Voerman op. “Terwijl dat wél een belangrijk kenmerk is voor doorbrekende partijen. Kijk naar de PVV, Forum voor Democratie, de SP en de Partij voor de Dieren: zij schopten tijdens hun doorbraak allemaal tegen de zittende macht. Bij Volt zie je dat een stuk minder. Die partij lijkt vooral jongeren aan te spreken.’’

De Amsterdamse Volt-lijsttrekker Laurens Dassen (35) zegde in 2018 zijn baan op bij een bank om te helpen bij het oprichten van deze Europese beweging. “Het is tijd dat Europa voor iedereen gaat werken,” vindt Dassen. In alle landen van de EU heeft Volt een afdeling, met inmiddels 37 volksvertegenwoordigers in Italië, Duitsland en Bulgarije én sinds 2019 één Europarlementariër. Bij de Europese verkiezingen in Nederland behaalde Volt nét niet genoeg stemmen voor een zetel in Brussel.

Kernenergie

In het kort is de partij voor een Europees leger, dezelfde belastingen in heel Europa en één groot Europees energienetwerk, mét kernenergie. Ook wil Volt de klimaatcrisis in recordtempo aanpakken en een ‘ministerie van Digitale Zaken’ oprichten.

“Volt is uitgesproken pro-Europees, federalistisch zelfs,” zegt Voerman. “Daarmee schuren ze tegen D66 en GroenLinks aan. Dat geldt ook voor andere programmapunten, zoals de wens voor meer directe invloed van de burger op de politiek. De idealistische benadering van Volt kan jongere kiezers wel eens meer aanspreken dan D66 en GroenLinks, die meer gevestigd zijn.’’

De nieuwe partij JA21 van lijsttrekker Joost Eerdmans richt zich op een totaal andere kiezersschare. Na de leegloop bij Forum voor Democratie - vanwege racistische appjes en het coronastandpunt van leider Thierry Baudet - zoeken kiezers hun heil bij de opgestapte Eerdmans. “Eerdmans vertolkt een beschaafder rechts-radicaal geluid,” stelt hoogleraar Voerman. “Die electorale potentie op rechts is er al jaren. Het zijn net communicerende vaten: als het slecht gaat met Forum, gaat het beter met de PVV en nu dus JA21. Als het beter gaat met Forum, lijden PVV en JA21 daar waarschijnlijk onder.’’

Discriminatie

Een andere mogelijke nieuwkomer, Bij1, moet het hebben van de teleurgestelde, links-radicale kiezer die vindt dat de overheid te weinig doet tegen racisme en discriminatie. “Welke problemen we ook aanpakken in dit land, als we dat niet doen met een blik die óók aandacht heeft voor gelijkwaardigheid en antiracisme, dan schieten we eigenlijk niet zo heel erg op,” stelt Bij1-lijsttrekker Sylvana Simons.

Simons kent een grote achterban in Amsterdam, waar haar partij ook een zetel heeft in de gemeenteraad. In de grote steden zijn veel vrijwilligers voor de partij actief. Bij1 wil activistisch zijn en ‘linkser dan links’, zoals een spreker vorig jaar zei tijdens een drukbezochte partijbijeenkomst.

Simons was in 2016 kort lid van Denk, de andere antidiscriminatiepartij die nu met drie zetels in de Kamer zit. Mogelijk profiteert Bij1 van het interne gedonder bij Denk het afgelopen jaar. Denk verloor een paar honderd leden nadat was uitgelekt dat Kamerleden Kuzu, Azarkan en Özturk overhoop lagen over een vermeende buitenechtelijke relatie tussen Kuzu en een partijmedewerker. Hoewel de gelederen bij Denk inmiddels weer zijn gesloten, staat de partij niet op winst in de Peilingwijzer.

Moeilijk

Ook 50Plus heeft het moeilijk. Na het vertrek van partijleider Henk Krol lukt het de nieuwe lijsttrekker Liane den Haan nog niet om de harten van de oudere kiezers te winnen. Vóór het interne geruzie liet Krol de partij naar zo’n tien zetels stijgen in de peilingen. Nu moet Den Haan het doen met een voorspelling van één tot drie zetels.

Terwijl meerdere nieuwkomers op de deur van de Tweede Kamer bonzen, staat de positie van twee zittende Kamerleden onder grote druk. Henk Krol - die zich vorig jaar afsplitste van 50Plus en de Lijst Henk Krol oprichtte - staat vooralsnog op nul zetels. Datzelfde geldt voor Femke Merel van Kooten: zij begon na haar vertrek bij de Partij voor de Dieren via wat omzwervingen de nieuwe partij Splinter.

Van Kooten wordt door Haagse collega’s geprezen voor haar inzet voor de zorgbonus en haar deelname aan de parlementaire commissie die de toeslagenaffaire onderzocht. Zij verzet zich met Splinter onder meer tegen ‘fractiedwang waardoor Kamerleden monddood worden gemaakt’.

“Over het algemeen lukt het afsplitsers niet om terug te keren in de Kamer,” zegt hoogleraar Voerman. “Geert Wilders, die vertrok bij de VVD, was wat dat betreft een uitzondering. Net als de mannen van Denk, die bij de PvdA weggingen.’’

Voerman heeft nog wel een winstwaarschuwing voor de nieuwkomers die er nu goed voor staan. “Dat een partij als Volt het goed deed bij de Europese verkiezingen, zegt niet alles. Bij Tweede Kamerverkiezingen wordt anders gestemd, omdat de machtsvraag meer op tafel ligt. Mensen gaan strategisch stemmen, ze willen dat hun stem impact heeft. Zo kan de nieuwkomer in het stemhokje toch het onderspit delven.’’

Kieswijzer

Op 15, 16 en 17 maart 2021 gaat Nederland naar de stembus voor de Tweede Kamerverkiezingen. We legden 30 stellingen voor aan 18 lijsttrekkers, zodat u straks goed geïnformeerd een keuze kunt maken. Ontdek hier met welke lijsttrekker uw mening het meest overeenkomt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden