PlusAchtergrond

Kan er in Nederland een avondklok worden ingesteld?

Dinsdag presenteert het kabinet naar verwachting strengere coronamaatregelen. Een avondklok is een veelgehoorde optie. Hoe waarschijnlijk is het dat die er komt?

Het Amsterdamse Rembrandtplein bij het vallen van de avond.Beeld anp

Als het nodig is, dan heeft minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) nog een aantal maatregelen achter de hand, zo zei hij anderhalve week geleden. En als het aan het Outbreak Management Team (OMT) ligt, wordt er een avondklok ingevoerd: niemand meer op straat na 23.00 of 0.00 uur.

Maar enkele ministers vinden het woord ‘avondklok’ te beladen. De laatste die in Nederland een avondklok inzette was de Duitse bezetter: aanvankelijk gold die in 1940 rond middernacht, maar vanaf 1942 mochten Amsterdammers zelfs na 20.00 uur niet meer de straat op.

Antwerpen

Dat geluid hoorde Wouter Van Dooren ook, hoogleraar politicologie aan de Universiteit Antwerpen. In de gehele provincie Antwerpen gold in het grootste deel van augustus een avondklok. “Daar was best wat kritiek op,” zegt Van Dooren. “Men vroeg zich af of de maatregel wel proportioneel was.”

Er bestonden wel uitzonderingen op de avondklok, bijvoorbeeld voor mensen die ’s nachts moesten werken, of die naar het ziekenhuis moesten.

Wat verschilt van de Nederlandse context, volgens hem, is dat de Antwerpse maatregel er van de ene op de andere dag was. “Het is niet zo dat er een lange politieke dialoog over is geweest.”

Volgens Leonard Besselink, hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit van Amsterdam, lijkt de juridische situatie in Nederland rondom de avondklok op die van de mondkapjes. Je kunt zo’n verplichting – of in het geval van de avondklok, een verbod – niet zomaar afdwingen volgens onze Grondwet, tenzij een nationale wet (vastgesteld door regering én parlement, in tegenstelling tot de noodverordeningen) daar toestemming voor biedt.

Glad ijs

Nederland kent nog niet zo’n wet. “We zijn natuurlijk wel bezig met wat ooit de spoedwet heette, maar dat duurt veel langer dan verwacht. En zelfs in die wet moet je creatief zoeken naar de bevoegdheid voor een beperkte avondklok.” 

De overheid mag volgens die wet namelijk openbare plaatsen sluiten, maar enkel wanneer dat strikt noodzakelijk is. “Dat gaan ze niet voor een hele gemeente doen, zoals een algemene avondklok behelst – die bevoegdheid wordt hoogstens ingezet bij cafés of restaurants. Bij een algemene avondklok zou de regering bovendien aannemelijk moeten maken waarom die écht noodzakelijk is.”

Er is wel eens eerder geëxperimenteerd met een avondklok voor hangjongeren in Rotterdam en Utrecht in 2009, maar die is nooit helemaal uit de verf gekomen. “Dat was juridisch gezien altijd al glad ijs: een uitnodiging aan de ouders om hun kinderen binnen te houden, in plaats van een plicht,” zegt Besselink.

Ongemakkelijk

Volgens Van Dooren lijdt de horeca de grootste schade bij invoering van een avondklok. “Ook is er het principiële argument: het idee dat je ’s avonds in bed ligt tijdens een avondklok, is toch ongemakkelijk.”

Volgens de politicoloog is de maatregel in Antwerpen mogelijk effectief geweest in het omlaag krijgen van de besmettingscijfers. “Maar ook dat staat niet vast, want twee dagen na de invoering van de avondklok boog de curve al om.” 

Als alternatieve mogelijkheid noemt hij een samenscholingsverbod – en inderdaad is eind september in de regio Brussel, waar de besmettingscijfers ook klimmen, geen avondklok maar een samenscholingsverbod ingesteld. 

“Dat betekent niet dat de avondklok in België niet meer op het menu staat. Het zijn maatregelen die een jaar geleden nauwelijks denkbaar waren: ik moest er ook even van slikken toen op de grens van Nederland en België containers stonden tijdens de eerste golf.”

Hoogleraar Besselink refereert aan de situatie in Italië, waar de bevoegdheid tot een uitgaansverbod, zoals aan het begin van de pandemie, te herleiden is tot de Grondwet. “Mijn Italiaanse collega’s zeiden altijd: we vertellen de studenten wel dat die mogelijkheid bestaat, maar we achten het volstrekt ondenkbaar dat die ooit gebruikt wordt. Tot nu.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden