Kamercommissie: dat overheidsdiensten falen is schuld van politiek

Falen van overheidsdiensten als de Belastingdienst, het UWV of het Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen is meestal de schuld van de politiek. Tot die conclusie komt een Kamercommissie in het donderdag verschenen rapport ‘Klem tussen balie en beleid’.

Demissionair Minister Wopke Hoekstra van Financiën (CDA), demissionair Minister Bas van 't Wout van Economische Zaken en premier Mark Rutte tijdens een debat over het aftreden van het kabinet naar aanleiding van de toeslagenaffaire. Beeld ANP
Demissionair Minister Wopke Hoekstra van Financiën (CDA), demissionair Minister Bas van 't Wout van Economische Zaken en premier Mark Rutte tijdens een debat over het aftreden van het kabinet naar aanleiding van de toeslagenaffaire.Beeld ANP

Het beleid dat overheidsdiensten van de Tweede Kamer moeten uitvoeren is vaak niet uitvoerbaar, door doorgeslagen digitalisering is er geen ruimte voor maatwerk en problemen komen niet aan het licht of worden rooskleuriger voorgesteld dan ze zijn.

Een Kamercommissie die onderzoek deed naar uitvoeringsorganisaties legt in het vandaag verschenen rapport ‘Klem tussen balie en beleid’ de schuld grotendeels bij de Tweede Kamer zelf. Daar ontbreekt het aan de ‘interesse en kennis’. Volgens commissievoorzitter André Bosman is de Tweede Kamer zowel de eerste als laatste ‘lijn van verdediging’ tussen overheid en burger. “Zij moet die macht invullen,” stelt hij.

Hartenkreet Arib

Kamervoorzitter Khadija Arib erkent dat de Tweede Kamer zelf er mede debet aan is dat de dienstverlening aan burgers tekortschiet. Toch slaakt ze ook een hartenkreet: er worden te veel wetten onder grote tijdsdruk door het parlement gejaagd, zonder dat de Kamer daar goed naar kan kijken.

Kamervoorzitter Khadija Arib, die het rapport namens de Kamer in ontvangst nam, beloofde de aanbevelingen onder de aandacht te brengen van de nieuwkomers die na 17 maart zitting nemen, zodat de lessen niet verloren gaat. Tegelijkertijd moet haar ook ‘iets van het hart’, zei ze tegen de commissie. “Veel wetten worden door de Kamer gejast, zonder dat de Kamer voldoende tijd krijgt om zich goed voor te bereiden.”

Het parlement moet beter voor zichzelf opkomen, vindt ze. Dat betekent onder meer dat de Kamer stukken op tijd hoort te ontvangen. Arib: “Soms krijgen we midden in de nacht een brief van een minister met dertien bijlagen.” Dat is niet hoe het kabinet de Kamer hoort te informeren, stelt ze. Zij vindt dan ook dat het parlement beter voor zichzelf op moet komen. De impact van wetgeving is voor mensen vaak groot, stelt ze, en ‘dat moet je goed uitzoeken’.

Weeralarm

Ook informeert het kabinet de Kamer ‘niet altijd volledig en tijdig’, ook omdat ambtenaren hun minister willen beschermen. Volgens Bosman komen alarmsignalen vanuit de uitvoeringsdiensten niet altijd bij het parlement terecht. Hij maakt een vergelijking met het weeralarm: er komt ‘code rood’ binnen, maar tegenover de Kamer wordt mooi weer gespeeld.

Volgens commissievoorzitter en VVD-Kamerlid André Bosman gaat het meestal goed bij overheidsdiensten. “Maar daar waar het misgaat, gaat het vaak gruwelijk mis en komen mensen vreselijk in de knel,” schrijft Bosman in zijn voorwoord. De overheidsdiensten, waarop door voorgaande kabinetten werd bezuinigd, slagen er dan niet in om die groep te helpen.

Balie

Dat volgens de commissie ‘naar schatting’ 20 procent van de mensen die zich melden aan de (digitale) balie van een dienst tussen de wal en het schip raken, is niet hun eigen schuld. De wetten en regels zijn vaak te complex, waardoor het voor burgers moeilijk te begrijpen is wat er van hen wordt verwacht, ‘zeker op momenten dat het leven tegenzit’. De commissie doelt daarbij op mensen die in een scheiding liggen, geen baan meer hebben, net een naaste hebben verloren of met armoede te maken hebben.

Een rijinstructeur met leerling. Ook het CBR ligt geregeld onder vuur. Beeld ANP
Een rijinstructeur met leerling. Ook het CBR ligt geregeld onder vuur.Beeld ANP

Die wetten worden gemaakt in de Tweede Kamer, maar daar wordt – zoals eerder al bleek bij de toeslagenaffaire – te weinig gekeken of die wetten in de praktijk ook uitvoerbaar zijn. Als een overheidsdienst daarover klaagt, verdwijnen die ‘mitsen’ al snel omdat de dienst de Kamer of een minister ‘ter wille te zijn’. Daarbij zadelen zowel de Kamer als de ministeries de overheidsdiensten op met ‘conflicterende waarden’. Ze moeten efficiënt werken, oog hebben voor de menselijke maat, maar ook keihard optreden tegen fraudeurs. Die bedrijfsmatige aanpak is ‘te ver doorgeschoten’.

Leemlaag van managers

Problemen die ontstaan, komen nauwelijks aan het licht. Volgens de commissie komt dat omdat medewerkers ‘zich niet veilig voelen’ om alarm te slaan bij leidinggevenden. Als er wel een melding wordt gedaan, moet dat signaal dan door ‘leemlagen’ van managers heen. Vaak is de boodschap gaandeweg al afgezwakt en lijken de problemen minder groot. Als een kwestie dan toch op het ministerie terechtkomt, seinen ambtenaren de Tweede Kamer ‘niet altijd’ in om hun minister of staatssecretaris uit de wind te houden. ‘Met die handelswijze dienen ze niet de samenleving,’ stelt het rapport, ‘maar de minister’.

Dat moet anders, vindt de commissie-Bosman, die de Kamer oproept om van fouten ‘te leren’ in plaats van ‘(bewinds)personen erop af te rekenen’. Wel constateert de commissie dat het ministerie een spilfunctie heeft in de ‘driehoek’ van Tweede Kamer, ministerie en uitvoeringsorganisaties: alle informatie loopt via het departement.

De Tweede Kamer besloot de uitvoeringsorganisaties bij de Algemene Politieke Beschouwingen van 2019 onder de loep te nemen. Vorig jaar februari werd de commissie onder leiding van VVD’er Bosman ingesteld om het onderzoek te doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden