PlusAchtergrond

Kamer voelt zich gepiepeld door het kabinet, dat wéér informatie achterhield

Weer staat de Tweede Kamer op zijn achterste benen. Het kabinet heeft informatie achtergehouden in de toeslagenaffaire. Gingen de ministers daarmee hun boekje te buiten?

Wopke Hoekstra (CDA) na afloop van een tweede gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink. Beeld ANP
Wopke Hoekstra (CDA) na afloop van een tweede gesprek met informateur Herman Tjeenk Willink.Beeld ANP

Waarom is de Tweede Kamer boos?
De Kamer wilde weten wie, wanneer op de hoogte was dat de Belastingdienst ouders ten onrechte vervolgde voor fraude met kinderopvangtoeslag. RTL sprak met bronnen die de notulen van de ministerraad van 15 november 2019 inzagen. Daaruit zou blijken dat is afgesproken niet alle informatie te geven.

Daarnaast zou in de ministerraad zijn geklaagd over kritische Kamerleden, zoals CDA’er Pieter Omtzigt. Ministers vonden dat zij de toeslagenaffaire oppookten. Zo zou CDA-minister Wopke Hoekstra (Financiën) hebben gezegd: “We hebben geprobeerd de heer Omtzigt te sensibiliseren, maar dat is niet gelukt.’’

Volgens premier Mark Rutte is er ‘niets vreemds of onoorbaars’ gebeurd. Maar daar denkt een deel van de Tweede Kamer anders over. Zo zegt SP-leider Lilian Marijnissen dat Rutte ‘opnieuw gelogen’ heeft. Eerder zei de premier namelijk dat het kabinet nooit om politieke redenen informatie heeft achtergehouden.

Om welke informatie gaat het precies?
In 2019 bleek dat de toeslagenaffaire veel omvangrijker was dan gedacht. Eerst leek het nog te gaan om driehonderd ouders die door de Belastingdienst onschuldig waren vervolgd. Maar al snel bleek het om veel meer ouders te gaan en bleek ook nog eens dat de Belastingdienst al jaren daarvoor gewaarschuwd was dat hij fout zat.

CDA’er Pieter Omtzigt, SP’er Renske Leijten en VVD’er Helma Lodders vroegen per motie op 4 november 2019 om ‘een volledig feitenrelaas’. Het ministerie van Financiën moest dat leveren. Omtzigt was boos dat er eerst een onleesbare tijdlijn kwam. Ook miste hij een verwijzing naar documenten waaruit bleek dat ambtenaren wisten dat ze fout handelden. Zoals een waarschuwing van een interne jurist (memo-Palmen). Later kwam alsnog een nieuwe versie. Ook miste hij een advies van de landsadvocaat dat de fiscus de wet anders moest uitleggen en werkinstructies om ontlastend bewijs niet in te dienen bij rechtszaken.

Wat zei het kabinet eerder over die klacht?
Het is niet pas sinds deze week dat er over die tijdlijn wordt geklaagd. Het kabinet stelde in een eerste reactie dat er geen bewijs was dat individuele ambtenaren strafrechtelijk verwijtbaar handelden. Op het moment dat de Kamer om een tijdlijn vroeg, liep er nog onderzoek van de Auditdienst Rijk (ADR), een onafhankelijke interne controleur van de overheid. Dat onderzoek wilde het kabinet niet verstoren, schreef toenmalig staatssecretaris Menno Snel aan de Kamer.

Ook wilde het kabinet voorkomen dat er met vingers naar individuele ambtenaren werd gewezen, terwijl de affaire nou juist een optelsom was van foute beslissingen door de jaren heen. Uiteindelijk was de politiek daarvoor verantwoordelijk. Eerst stapte Snel op. Begin dit jaar het hele kabinet.

Gedupeerde ouders voor  het Catshuis. Beeld ANP
Gedupeerde ouders voor het Catshuis.Beeld ANP

Waarom blijft deze kwestie de gemoederen bezighouden?
Omdat los van alle ellende die ouders over zich heen hebben gekregen ook de Tweede Kamer zelf zich gepiepeld voelt. In artikel 68 van de Grondwet staat dat de regering ieder individueel Kamerlid inlichtingen moet verstrekken als daarom wordt gevraagd. Alleen als het belang van de staat in het geding is, mag de regering dat weigeren. Politieke redenen, bijvoorbeeld omdat publicatie een minister niet zo goed uitkomt, horen daar niet bij.

Kern van het dispuut is een definitiekwestie: heeft de Kamer slechts recht op informatie - geselecteerd door ambtenaren - of kan het parlement specifieke documenten opeisen? Dat laatste, betoogt de Kamer al langer, Omtzigt voorop. Want het gebeurt vaker dat hij en andere parlementariërs om ambtelijke stukken vroegen, maar ze niet kregen.

Het kabinet hield jarenlang vast aan de mantra dat stukken van ambtenaren die dienen voor intern beraad niet met de Kamer gedeeld hoeven te worden. “Ambtenaren moeten hun minister in vrijheid kunnen adviseren,” luidde het verweer, dat in november 2019, na de weigering van het feitenrelaas, nogmaals werd gegeven.

Een groep staatsrechtgeleerden stelde in januari 2020 dat onder het inlichtingenrecht ook documenten vallen. Het kabinet heeft onder druk van het keiharde toeslagenrapport dat standpunt ten slotte omarmd. De onthullingen van RTL roepen wederom de vraag op of dat niet veel eerder had gemoeten.

Hoe gaat het nu verder?
De Kamer komt volgende week terug van meireces om over de kwestie te debatteren. Eerst komt het kabinet nog met een brief. Uit de reconstructie van RTL doemt het beeld op dat de Kamer bewust informatie is onthouden, terwijl die mogelijk wel verstrekt had moeten worden. De context ontbreekt echter: er wordt amper direct geciteerd uit de notulen van de ministerraad en het is onduidelijk welke bewindspersoon wat precies heeft gezegd (uitgezonderd Hoekstra over het ‘sensibiliseren’ van Omtzigt).

Om maximale helderheid te verschaffen bestaat de kans dat het kabinet besluit de notulen van die bewuste ministerraad geheel te openbaren. De VVD heeft daar intern al eerder voor gepleit, maar zou op bezwaren zijn gestuit bij coalitiepartners CDA en D66.

Het zou dan ook een ongekende stap zijn dat de zeer geheime ministerraadsnotulen, die normaal gesproken pas na 25 jaar openbaar worden, nu al publiek worden. Aan de andere kant: ze liggen deels toch al op straat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden