PlusAnalyse

Kabinet was overrompeld door uitspraak over avondklok

Al sinds september werd over de avondklok gedacht, maar dinsdag schoot een rechter de wettelijke basis voor de maatregel af. Het kabinet werd overrompeld. ‘Er waren waarschuwingen, maar iedereen dacht dat dit kon.’

null Beeld ANP
Beeld ANP

Uit alles sprak dinsdagmiddag de onmacht van premier Mark Rutte. “Ik doe toch echt een klemmend beroep op alle Nederlanders: blijf alsjeblieft binnen.” Een beroep, een advies, maar geen gebod. Amper vijf uur eerder had de Haagse rechter een streep gezet door de avondklok.

Het kabinet gebruikte een wet die was bedoeld voor een dijkdoorbraak, een noodsituatie. Niet voor een avondklok waar volgens de rechter al vaker over was gesproken. En die al ‘ruim vóór de daadwerkelijke invoering’ als optie was genoemd. Oftewel: de juristen van de ministers Ferd Grapperhaus (Justitie) en Sander Dekker (Rechtsbescherming) hebben de verkeerde wet toegepast.

In volle overtuiging

Rutte sprak van een ‘tegenvaller’ in plaats van een blunder, maar de gêne straalde ervan af. “We doen er alles aan om de avondklok te behouden.” Ambtenaren haastten zich dinsdag, op voorwaarde van anonimiteit, om zich te verdedigen. Hun verhaal: als we inderdaad het verkeerde spoor hebben gekozen, dan is dat in volle overtuiging geweest. “Er waren waarschuwingen, maar iedereen dacht dat dit kon,” zegt een betrokkene. 

Hoe kon het dan precies? Er blijkt pas in een heel laat stadium nagedacht welke wet een avondklok eigenlijk zou moeten stutten.

Tweede Wereldoorlog

Al in september oppert het Outbreak Management Team (OMT) de maatregel aan het kabinet, maar dat schuift deze ingreep dan nog terzijde. In de ministerraad klagen bewindslieden dat de avondklok te veel aan de Tweede Wereldoorlog doet denken. Twee maanden later, in november, komt de maatregel nogmaals ter tafel. Op het ministerie van Justitie wordt dan alsnog gewerkt aan een wettelijke basis ‘voor als de avondklok ooit nodig mocht zijn’.

Juristen op het departement hebben de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag (Wbbbg) op het oog. Een vergeten wet uit 1953. Voordeel ervan is: je kunt als regering een avondklok voor het gehele land opleggen, zonder de noodtoestand uit te roepen, licht minister Grapperhaus toe. Aan het Binnenhof haalt iedereen de schouders op. Voor een avondklok is toch geen meerderheid in het parlement. Welke wet gebruikt zou moeten worden, lijkt dan nog een theoretische discussie.

Britse variant

Pas in januari dringt de vraag zich weer op, als het kabinet uit vrees voor de Britse coronavariant op zoek gaat naar steun voor de avondklok. Achter de schermen belt minister Hugo de Jonge zich suf. Met succes: partijen spreken ineens niet meer van een taboe. Ze willen het kabinet ‘niet dwarsbomen’ en ‘alle opties ophouden’. Kortom: groen licht voor de avondklok.

Het kabinet en een deel van de Tweede Kamer zijn zo vooral bezig met óf de avondklok er moet komen. Niet met de vraag hóé. In het debat dat volgt, oppert alleen SGP-leider Kees van der Staaij dat hij het onprettig vindt dat de Raad van State niet over het gebruik van de Wbbbg heeft geadviseerd. Die is juist hét adviesorgaan als het gaat over de wetgeving die een kabinet wil toepassen. Van der Staaij: “Nu is het alsof de regering zegt: nee, we kunnen die stap helemaal overslaan.”

Klip-en-klaar

Het is een zeldzaam tegengeluid, dat minister Grapperhaus sust met de belofte dat hij de Raad van State alsnog zal raadplegen. De Tweede Kamer stemt in, de avondklok gaat op 23 januari in. Een dikke week later komt een klip-en-klare waarschuwing binnen bij het ministerie van Justitie.

Hoewel de avondklok al is ingegaan, heeft de Raad van State alsnog gekeken naar de toegepaste wet. Net als de Haagse rechter dinsdag, ziet de Raad een probleem met het begrip ‘spoed’ waar het kabinet mee schermt. De Raad van State waarschuwt op 1 februari dat ‘de vraag rijst of er wel van een zodanig urgente situatie sprake was dat toepassing van de Wbbbg in de rede lag.’

Op het ministerie laat dat advies geen alarmbellen rinkelen. Ja, er zijn vraagtekens te plaatsen. Maar de Raad van State zegt niet: pas op, dit gaat mis. In ambtenarentermen: er is geen red flag. Bovendien: de trein rijdt al. Een meerderheid van de Tweede Kamer is vóór de avondklok, er wordt gehandhaafd.

Onderbouwing

Er is geen oog voor de advocaten van Viruswaarheid. Die hebben, zonder al te veel publiciteit, op 11 februari voor de Haagse rechtbank betoogd dat de juridische onderbouwing van de avondklok niet deugt. Viruswaarheid spant tegen elke coronamaatregel procedures aan, die de organisatie meestal verliest. Niemand in het kabinet heeft dinsdag, de dag waarop de rechtbank uitspraak zal doen in de avondklokzaak, omcirkeld in de agenda. Als de uitspraak in de ochtend komt en de maatregel direct buiten werking stelt, slaat het bericht in als een bom.

Ambtenaren op het ministerie van Justitie zetten zich direct aan het schrijven van een nieuwe spoedwet, terwijl er ook hoger beroep wordt aangetekend, dat vrijdag dient. Terwijl op het ministerie van Algemene Zaken alle ministers en premier Mark Rutte in spoedzitting bijeen zijn, is de tekst van de spoedwet al af. 

Dat het ministerie dat beter maanden geleden had kunnen doen, wil niemand erkennen.

Turbospoed in chaotische zitting

Het kabinet besloot dinsdag in hoger beroep te gaan tegen de vernietiging van het instellen van de avondklok. Maar omdat dit beroep pas vrijdag dient, spande de staat dinsdag meteen een turbospoedappel aan. Dat moest voorkomen dat de avondklok tot die tijd niet zou gelden.

De spoedzaak liep dinsdagmiddag uit op chaos. Viruswaarheid wraakte de rechters die dat hoger beroep behandelden. Ze zouden vooringenomen zijn, onder meer omdat ze de zaak meteen in behandeling namen. De wraking werd afgewezen, maar de afhandeling liep uren vertraging op.

Het kabinet liet RIVM-voorman Jaap van Dissel de noodzaak van het middel persoonlijk toelichten voor de rechter. Viruswaarheidvoormannen Jeroen Pols en Willem Engel betoogden dat hij de gevaren van corona overdrijft. Pols: “We horen steeds over donkere wolken, maar er valt geen regen uit. Het moet afgelopen zijn met dit inperken van vrijheden.”

Het Haagse hof oordeelde dat in afwachting van de zaak op vrijdag de avondklok van kracht blijft. Uitvoering van de uitspraak van eerder die dag is daarmee opgeschort. Volgens het hof dreigt een ‘jojo-effect’ als de avondklok direct was afgeschaft en enkele dagen later weer zou worden heringevoerd.

Engel en Pols verlieten woest de rechtbank. “U heeft de geloofwaardigheid van de rechtspraak definitief om zeep geholpen.”

De avondklok geldt tot en met 3 maart.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden