Plus

Kabinet-Rutte IV is ver weg, onderling wantrouwen groot

Het leek na de verkiezingen een uitgemaakte zaak. Mark Rutte kon zich gaan opmaken voor zijn vierde ambtstermijn als premier. De vraag was alleen nog met welke partijen hij dit keer een coalitie zou vormen. Maar sinds donderdag ziet alles er anders uit, al lijkt zijn VVD nog altijd een onvermijdelijke coalitiepartner.

Mark Rutte (VVD) in de Tweede Kamer tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) in de Tweede Kamer tijdens het debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Of dat vierde kabinet-Rutte er nog komt, is ineens onzeker. Het onderling wantrouwen is zó groot, dat sommige lijsttrekkers op het Binnenhof vinden dat het aanblijven van Rutte als VVD-leider de vorming van een nieuw kabinet in de weg staat.

En dat is nogal wat, iets meer dan twee weken na de stembusgang waarbij Rutte bijna 2 miljoen stemmen kreeg en zijn partij met afstand de grootste maakte. En dat midden in een slepende coronapandemie die maar niet voorbijgaat. Reden waarom veel partijen vonden dat er haast moest worden gemaakt met de vorming van een nieuw kabinet.

Dat laatste kan na donderdag sowieso niet meer. De formatie moet van voren af aan beginnen. En dan zijn er eerst nog heel veel therapeutische sessies nodig om de partijen weer met elkaar aan de onderhandelingstafel te krijgen. Volgens alle hoofdrolspelers zijn de komende paasdagen nodig om te ‘reflecteren’ op hoe het verder moet.

Omtzigtgate

Veel partijen vinden nog steeds dat deze gezondheidscrisis er niet ook nog een politieke crisis bij kan gebruiken. Maar het aanzien van de hele politiek staat door ‘Omtzigtgate’ ter discussie. Zomaar doorgaan, daarvan is na gisteren hoe dan ook geen sprake meer. Want dat aanzien is verder aangetast nadat het verslag werd vrijgegeven van het vertrouwelijke gesprek dat Rutte had met de verkenners in de formatie. En daar stonden Ruttes woorden, zwart op wit: ‘Je moet wat met Omtzigt, minister maken.’

Daar was dus de bron van het zinnetje in het uitgelekte formatiedocument dat een week eerder heel Den Haag in brand zette. ‘Positie Omtzigt, functie elders’, dat riekte ernaar alsof in de formatie werd gesproken over het wegwerken van een kritisch volksvertegenwoordiger. Alle betrokkenen ontkenden keihard te weten waar dat over ging. Ook Rutte. “Wij hebben het in onze gesprekken niet gehad over Pieter Omtzigt,” zei hij letterlijk.

‘Niet gelogen’

Dat bleek dus niet waar, moest hij nu bekennen. “Maar ik heb niet gelogen,” hield hij zijn collega-lijsttrekkers voor. Hij was vergeten dat ‘de persoon Omtzigt’ wel degelijk voorbij was gekomen in de gesprekken. Zelf kwam hij er ook pas die ochtend achter dat hij het tóch over Omtzigt had gehad. “Ik was niet bezig Omtzigt naar een of andere plek te werken. Dat doet de VVD niet. Nooit.”

Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) gisteren in de Tweede Kamer tijdens het debat over de mislukte verkenning.   Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) gisteren in de Tweede Kamer tijdens het debat over de mislukte verkenning.Beeld ANP

Integriteit

Wat er wel was gebeurd? Vlak na de verkiezingen had hij CDA-leider Wopke Hoekstra gesproken. Rutte wilde hem laten weten dat hij het CDA dolgraag in zijn nieuwe kabinet wilde. “Hoekstra had al eens in het openbaar gezegd dat Omtzigt misschien minister kon worden. Ik heb hem toen gezegd dat dit wat ons betreft oké is. Dat heb ik later in het gesprek met de verkenners kennelijk herhaald.”

Voor de buitenwacht oogt dit misschien onschuldig. Maar in Den Haag is het dat niet. Juist deze verkiezingscampagne was integriteit van het bestuur een belangrijk thema. Na de toeslagenaffaire is geconcludeerd dat de politieke cultuur anders moet. Niet langer fouten proberen toe te dekken, maar eerder toegeven als iets fout gaat. Meer openheid.

En integriteit en Rutte, dat wringt al langer in de ogen van veel niet-VVD’ers. In de tien jaar dat Rutte premier is, overleefde hij alle kritiek wel, maar bleef er een zweem van listig optreden hangen. Geheugenverlies, verbroken beloftes, achtergehouden informatie, pas na lang aandringen van de Kamer of journalisten teruggevonden documenten of bonnetjes. En nu dus weer dit.

Betonrot in Den Haag

En uitgerekend D66 had met Sigrid Kaag campagne gevoerd op ‘nieuw leiderschap’ en een nieuwe wind door Den Haag. Zij kan hier niet makkelijk overheen stappen. Veelzeggend is ook dat Kaag én CDA-leider Hoekstra na afloop van het debat zeiden dat zij waren op­gestapt als ze in Ruttes schoenen had gestaan. Zij wél.

Ook de positie van Hoekstra maakt dat deze affaire niet zomaar voorbij is. Omtzigt is zíjn nummer 2. Uitgerekend de man die de aanzet gaf tot de discussie over de betonrot in Den Haag. Bovendien een Kamerlid dat, als hij zelf een partij begint, zomaar 23 zetels kan winnen, aldus peiler Maurice de Hond. Om zijn partij bij elkaar te houden, kan Hoekstra niet anders dan nog meer afstand nemen van Rutte en eventuele kabinetsdeelname dan hij al deed.

Er is in één dag heel veel kapot gegaan in Den Haag. Maar Rutte is nog VVD-leider én demissionair premier. D66 en CDA realiseren zich ook dat de 34 zetels van zijn partij nagenoeg onmisbaar zijn in een coalitie. Zonder de VVD zijn er minimaal zeven partijen nodig voor een meerderheidskabinet. Niet voor niets kwamen Kaag en Hoekstra wel met een motie van afkeuring om hun ongenoegen ‘te markeren’ en steunden zij de motie van wantrouwen die Rutte van het toneel had kunnen laten ­verdwijnen niet. Maar een geruisloze weg naar een volgend kabinet kan de VVD hoe dan ook vergeten.

Mark Rutte (VVD) spreekt de pers toe na afloop van het debat over de mislukte formatieverkenning.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) spreekt de pers toe na afloop van het debat over de mislukte formatieverkenning.Beeld ANP

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden