Plus

Johan Witteveen (1921-2019): de man die Nederland de btw gaf

Hij mocht net geen 100 worden, zoals zijn politieke tijdgenoot premier Piet de Jong wel gegeven was. Maar als voormalig minister van Financiën, IMF-voorzitter en voorman van de Nederlandse soefi-beweging kon VVD'er Johan Witteveen terugkijken op een rijk leven.

Minister Johan Witteveen in 1968 Beeld ANP

Witteveen was een kundig en internationaal gewaardeerd econoom en de vader van de btw en de onroerendgoedbelasting, later omgedoopt tot ozb. Desondanks kreeg de VVD'er, die dinsdag op 97-jarige leeftijd overleed, in Nederland vooral bekendheid door zijn onalledaagse religieuze overtuiging: hij was soefist.

Aanhangers van de Soefi-beweging, een oeroude oosters-filosofische en mystieke beweging, zijn tolerante mensen die alle wereldgodsdiensten respecteren en naar innerlijke verrijking streven, onder meer door dagelijkse meditatie. Johan Witteveen, wiens ouders ook soefist waren, schreef er twee boekwerken over. Het laatste verscheen in 2001, toen hij al tachtig jaar was. Het kreeg van hem de titel Soefisme en Economie mee. Op de website van de Nederlandse Soefi Beweging werd Murshid Karimbakhsh Witteveen, zoals hij daar heette, gisteren bedankt voor het vele dat hij heeft betekend.

Kleinzoon van Wibaut
Johan Witteveen kwam op 12 juni 1921 in Zeist ter wereld in een welgesteld gezin. Z'n vader was architect, onder meer betrokken bij de naoorlogse wederopbouw van Rotterdam. Via moeders kant was hij gelieerd aan het geslacht Wibaut: z'n opa was de roemruchte socialistische Amsterdamse wethouder van volkshuisvesting Floor Wibaut. Het milieu waarin de jonge Johan opgroeide was echter ontegenzeggelijk liberaal.

Toen hij direct na de oorlog aan de Nederlandse Economische Hogeschool te Rotterdam was afgestudeerd (na enige tijd ondergedoken te hebben gezeten in de Biesbosch en later in Rotterdam) hielp hij zijn leermeester Jan Tinbergen bij het opzetten van het Centraal Planbureau.

In 1946 werd hij lector en in 1948 hoogleraar aan de Hogeschool waar hij zelf had gestudeerd. Tussen 1951 en 1963 was hij er zelfs rector magnificus. De latere premier Ruud Lubbers behoorde tot zijn studenten.

Btw
Zijn eerste ervaringen in de politiek deed Witteveen op als senator voor de VVD (1958-1963), maar het grote werk begon voor hem op 24 juli 1964, de dag waarop hij werd beëdigd als minister van Financiën in het kabinet-Marijnen. Aangezien deze ministersploeg geen lang even was beschoren, stond hij in september 1965 alweer in Rotterdam te doceren.

Twee jaar later kreeg hij echter een herkansing op het politieke toneel. Hij keerde terug als minister van Financiën en vicepremier in het kabinet-De Jong. Op wetgevend terrein was hij zeer actief. Behalve de invoering van de btw (1968) en de Onroerendgoedbelasting - waarmee de gemeentekassen werden gespekt - gaf hij ook de provincies meer financiële armslag. Daarnaast introduceerde hij de zogeheten wiebeltaks: al naar gelang de economie zich ontwikkelde zou een regering de belastingen mogen verlagen dan wel verhogen om de economie op te peppen dan wel af te remmen. Tot zijn teleurstelling werd die mogelijkheid na zijn ministerschap nooit meer toegepast.

Kroon op het werk
In september 1973 kreeg Witteveen de kroon op zijn werk. Hij werd benoemd tot voorzitter van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) in Washington, waar ooit zijn landgenoot (en illustere voorganger als minister van Financiën) Lieftinck de scepter had gezwaaid. Vijf jaar nadien kreeg Witteveen de dagelijkse leiding over het IMF en in de zomer van 1979 zette hij een punt achter zijn Amerikaanse bestaan. In Nederland was hij vervolgens nog een aantal jaren adviseur van de raad van bestuur van de Amrobank en commissaris bij tal van bedrijven.

Ondanks zijn hoge leeftijd toonde Witteveen vanuit zijn villa in Wassenaar ook in zijn laatste jaren nog grote belangstelling voor de politiek. Zo hekelde hij het bezuinigingsbeleid van de kabinetten onder leiding van zijn partijgenoot Mark Rutte. Volgens hem was de euro te goedkoop voor rijke landen als Duitsland en Nederland en moest Rutte het geld laten rollen. "Zuidelijke eurolanden slagen er domweg niet in met ons te concurreren. Als het zo doorgaat, zal de euro niet houdbaar blijken," waarschuwde hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool.nl.