PlusInterview

Jaap van Dissel: nieuwe maatregelen als toename coronagevallen blijft voortduren

Jaap van Dissel.Beeld Hollandse Hoogte/ANP

Als het aantal nieuwe besmettingen in en rond grote steden zo hard blijft stijgen, zijn nieuwe maatregelen nodig, waarschuwt het RIVM. Een avondklok voor studentensociëteiten en horeca en beperking van het aantal sociale contacten kunnen effect hebben.

Jaap van Dissel (1957) mag zijn witte jas weer eens aan. Een dag per week, als hoofd van de polikliniek voor afweerstoornissen van het LUMC. Collega’s daar moesten de RIVM-directeur maandenlang missen – te druk – maar nu is hij er weer en ziet hij patiënten die er al jaren komen, vaak mensen die kampen met zeldzame problemen, die ernstig ziek worden van een voor anderen vaak onschuldig virusje of bacterie: “Je zoekt dan naar een puzzelstukje, iets dat verklaart waarom zij zo geraakt worden door een infectie die anderen moeiteloos de baas worden. Welk genetisch afweerdefect speelt er?” zegt de directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding op zijn kantoor in het RIVM-gebouw, de man die zich ontpopte tot nationale crisis-dokter.

Het raam van de werkkamer staat wagenwijd open, op de deur hangen coronawaarschuwingen, in de hoek staat een museumzuil met verzamelde parafernalia die herinneren aan historische figuren als ‘typhoid Mary’ (tyfus Mary) en epidemieën in de VS en Nederland. Voor het eerst maakt de hoogleraar zo’n ingrijpende uitbraak zelf mee, vanaf de eerste rang. “Ik kan niet ontkennen dat het vakmatig heel interessant is: zo’n infectiecrisis meemaken, leren over hoe het virus zich gedraagt in een lichaam, in een maatschappij, zien hoeveel verschil ons gedrag maakt bij de bestrijding. Maar tegelijkertijd is er ook veel leed door het virus.”

Het is deze week een half jaar nadat Nederland ‘intelligent’ op slot ging, het aantal besmettingen stijgt weer snel. Zitten we in de tweede golf?

“Dat is semantiek. In de ziekenhuizen is het tamelijk stabiel, daar zie je geen golf, maar de besmettingen nemen wel weer snel toe, dus daar zie je dan wel een golfbeweging omhoog. Maar waar het om gaat: we willen de verspreiding zo laag mogelijk houden, dan moet je wel zorgen dat het niet uit de hand loopt. Dat kan als we de basisregels in acht nemen. Afstand houden, thuisblijven bij klachten. Maar dat lukt mensen blijkbaar niet. In ons gedragsonderzoek zien we dat negen op de tien mensen met klachten nog naar buiten gaat, een grote groep ziet ook nog familie en vrienden. Dat is riskant. Er zijn nu clusters rond studenten, en daar moet je echt op terug stampen. Dit kan even niet. Algemene maatregelen kunnen zijn: studentensociëteiten en horeca ’s avonds laat dicht, beperking van het aantal sociale contacten: zulke maatregelen hebben dan effect. Maar dat is aan de steden en de regio’s om te besluiten.”

Zijn de cijfers nu zo zorgwekkend dat een lockdown te verwachten valt?

“Je wil zulke ingrepen landelijk juist voorkomen. We staan er ook beter voor dan dit voorjaar. We kunnen voor 90 procent van de mensen bron- en contactonderzoek doen, zien in ziekenhuizen een stabiel beeld met een beperkt aantal opnames. We testen meer. We hebben beter zich op het virus. In het voorjaar ontbrak dat, toen hadden we geen grip op die grote groep twintigers en dertigers die we nu wel op de radar hebben. Maar tegelijkertijd geldt ook dat dit virus de perfecte oplichter van de maatschappij is: het zoekt zijn weg en dat lukt uitstekend. Je had in het begin van de uitbraak de beroemde grafiek in een wetenschappelijk artikel over ‘de hamer en de dans’: dat je de eerste golf liefst neerslaat met een hamer, dat was dit voorjaar, en dat je vervolgens gaat zien dat de curve door golft, dan weer wat hoger, dan weer lager na extra maatregelen. In die fase zitten we nu.”

Wat is dan het moment om in te grijpen? Testcapaciteit is overvraagd. Jullie ‘signaalwaarden’ op het dashboard zijn in steden al overschreden.

“Daar gaan de regio’s over: de GGD’en kunnen duiden waar de lokale toename vooral zit, de Veiligheidsregio’s kunnen gerichte maatregelen nemen. Liever kom je er met basisregels. Maar als veel mensen die niet meer volgen, moet je teruggrijpen op forsere maatregelen, maar die raken dan een boel mensen die er niet verantwoordelijk voor zijn. Ik zie bijvoorbeeld ook dat het weer erg druk is op de weg. Is thuiswerken niet meer zo makkelijk vol te houden? Dan moeten we het met communicatie en maatregelen ook mogelijk maken dat mensen erin slagen zich aan de adviezen te houden. Thuiswerken wordt ook eenvoudiger als je bijvoorbeeld dat snelle internet hebt, en 5G. Dat kan ook helpen.”

Dan breekt de woordvoerder gekscherend in: “Dat is niet zo’n fijne om te noemen Jaap, 5G.” Online gaan de wildste complottheorieën rond over een mogelijk verband tussen de uitrol van het supersnelle internet via 5G en het coronavirus. Van Dissel verbaasd: “Echt? Nou ja, ik ben niet zo van de complottheorieën.”

Nieuwe maatregelen nemen zal niet makkelijk zijn. Het vertrouwen in het virusbeleid daalt, ook groeit de polarisatie. Een groep eist meer vrijheid, anderen willen juist een hardere aanpak.

“Ja, er is een kanteling gekomen. Dat maakt het een stuk complexer voor het beleid en de politiek. Na het voorjaar, toen de curve omlaag was en de crisis in de zorg net afgewend was, kwam de realiteit voor veel mensen terug. Zij hadden werk verloren, waren op een andere manier geraakt. Ze roeren zich nu, willen invloed, en dat is terecht. Ook speelt mee dat het virus voor een groep mensen, veelal jongeren, veel minder ernstige gevolgen heeft. We vragen wel offers van al deze mensen. Dat levert soms een onrechtvaardig gevoel op: waarom moet ik dat allemaal laten, terwijl ik misschien minder gevaar loop? Dat kan tot polarisatie leiden. Daarom moet je heel goed kunnen uitleggen waarom je maatregelen neemt.”

Het debat verhardt. Op sociale media moet u het flink ontgelden. Raakt u dat? Maakt u zich zorgen? In België moeten virologen beveiligd worden.

Over eventuele beveiligingsmaatregelen doet het RIVM ‘nooit uitspraken’, zegt zijn woordvoerder. Van Dissel: “Uiteraard raken dingen je soms persoonlijk, maar daar ga ik hier niet op in. Daar gaat het ook niet om. Wij adviseren beleidsmakers, en voor beleid is draagvlak nodig. Natuurlijk maak je je daar zorgen over in deze fase. Al blijkt uit diverse peilingen dat een grote meerderheid het beleid steunt. Er zullen altijd extreme kampen zijn die je niet meekrijgt, maar je wil de meeste mensen overtuigen, motiveren, voor je winnen zonder harde dwang.”

Terwijl hard optreden kan werken. In Wuhan worden weer feestjes gevierd, zonder afstand te houden.

“Vergeet niet dat we dan lange tijd in totale lockdown hadden gemoeten. Wij hadden een milde variant hier, dat neigen we snel te vergeten. Er was hier geen briefje van de burgemeester nodig om erop uit te gaan. Ik vraag me af of zulk streng beleid hier mogelijk en wenselijk is, als je ziet hoeveel kritiek er al is op de intelligente lockdown. Besef ook hoe groot de schade is als je zolang binnen moet zitten, niet naar school kan.”

Van Dissel is een typische academicus, wars van het BN’erschap dat hij er gratis bij kreeg tijdens de crisis. Hij wil liefst bewijzen zien voordat hij een besluit neemt, weten collega’s en bekenden, zelf onderzoek doen als het even kan, laat zich niet leiden door emoties of druk uit het buitenland (neem de mondkapjesdiscussie). En hij is nogal vastberaden. “Als Jaap zegt: we gaan linksaf, dan moet je heel goed nadenken of je wel rechtsaf wil gaan,” zei collega Jan Kluytmans eerder.

Al loopt lang niet iedereen klakkeloos achter Van Dissel aan: bakken kritiek krijgen hij, het RIVM, OMT en kabinet over te laat ingrijpen in verpleeghuizen, te vroeg versoepelen in de zomer, getreuzel bij de mondkapdiscussie, het aanvankelijk stringente testbeleid, de ventilatietwist en nu weer de overvraagde labs: zo’n beetje alles komt op het bordje van de RIVM-baas terecht, die het zelf te vroeg vindt om conclusies te trekken. Al zei hij eerder wel dat de ongenadige impact van corona in de verpleeghuizen onderzocht moet worden.

Beeld Hollandse Hoogte/ANP

Maar we kunnen toch alvast lessen trekken? Dat lijkt me zelfs hard nodig.

“Zeker, de OVV onderzoekt dat hier, dat is heel goed. In het algemeen kun je wel stellen dat Nederland en andere landen te afhankelijk zijn geweest van Aziatische landen, bijvoorbeeld voor beschermingsmiddelen als mondkapjes en medicijnen. Die wil je liever zelf produceren, bijvoorbeeld in EU-verband, en daar wordt ook een begin mee gemaakt, begrijp ik. Het opvallende vind ik wel dat we wereldwijd met onze maatregelen terugvallen op eeuwenoude kennis: in de Middeleeuwen hanteerde men al isolatie, quarantaine, afstand nemen. Dat gebeurde in de pesthuizen in Dubrovnik, dat gebeurde in Avignon, waar ze een ring van vuur rond de stad lieten branden die de pest buiten de deur en het pauselijke paleis hield. We kunnen het allemaal heel moeilijk maken, maar uiteindelijk kan een virus niet verder als er niemand is om op over te springen.”

Kan het niet ook nog gewoon gaan meevallen in ziekenhuizen? Uit onderzoek blijkt dat ouderen en kwetsbaren zichzelf al isoleren. Als dat lukt, hoeft de zorg niet over te lopen.

“Dat klopt, ik zie het ook om me heen. Zij doen aan zelfisolatie, ze zien dat andere groepen meer ruimte nemen. Dat helpt bij de remming van de verspreiding, maar het is toch riskant: uiteindelijk zie je bij zulke uitbraken dat het toch overslaat naar oudere generaties, en zij worden zieker.”

Wanneer komt die wonderpil of –prik er? Wanneer wordt ons leven weer zoals het was?

“Ik hoop snel, maar we weten het niet. Er lopen veel vaccintrajecten. Ik denk dat er iets te veel vertrouwen is dat een veilig en goed vaccin er heel snel is, maar volgend jaar tegen de zomer kan daar best zicht op zijn. Daarbij kan een goed medicijn dat ernstig zieke patiënten helpt trouwens ook waardevol zijn. Tot die tijd zijn we toch aan het ‘dansen’ met dat virus. En we leren nog elke dag, wereldwijd zoeken wetenschappers naar antwoorden en overheden naar de balans tussen het virus bestrijden en de samenleving zoveel mogelijk ruimte geven. Als het simpel was, had iemand de makkelijke oplossing allang gevonden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden