Een standbeeld van Christoffel Columbus moest het woensdag in het Amerikaanse St. Paul ontgelden. ‘Waar eindigt dit? Moet de hele grachtengordel straks ook verdwijnen?’

PlusAchtergrond

Is culturele zuivering een hellend vlak?

Een standbeeld van Christoffel Columbus moest het woensdag in het Amerikaanse St. Paul ontgelden. ‘Waar eindigt dit? Moet de hele grachtengordel straks ook verdwijnen?’Beeld AP

Het debat over omstreden standbeelden, films en tv-series bereikt een hoogtepunt. Begripsverwarring en drogredenen liggen op de loer. ‘Mensen schrikken van de snelheid waarmee de discussie zich ontwikkelt.’

Terwijl overal ter wereld standbeelden van omstreden historische figuren worden neergehaald of beklad, moet ook de film- en televisiewereld eraan geloven. Films waarin racistische of anderszins politiek-incorrecte wereldbeelden worden uitgedragen, zoals de klassieker Gone with the Wind, worden door streamingdiensten geschrapt. Ook het domein van de humor is niet heilig en veilig meer: afleveringen van Little Britain en van Fawlty Towers werden deze week verwijderd van online videodiensten in Groot-Brittannië.

In de nacht van donderdag op vrijdag bekladde de activistengroep Helden van Nooit het Tropenmuseum en werd in Rotterdam onder meer een standbeeld van Piet Hein besmeurd. Nieuw is de discussie niet: musea worstelen al tijden met werken waarop bijvoorbeeld het slavernijverleden wordt verheerlijkt. 

Ook de discussie over de Coentunnel sluimert al jaren. Maar nu aanbieders van films en series met een mar­keerstift door hun catalogus gaan, heeft de ophef een nieuw hoogtepunt bereikt. ‘Censuur!,’ wordt er geroepen. En: ‘Straks mogen Bassie en Adriaan ook niet meer!’

Geen censuur

Die eerste verzuchting is in elk geval ongegrond, zegt Dan Hassler-Forest, mediawetenschapper aan de Universiteit Utrecht. “Het is censuur als de staat uitlatingen verbiedt. Dat is hier niet het geval, het zijn commer­ciële bedrijven die meebewegen met het maatschappelijk sentiment. Je kunt Gone with the Wind, Fawlty Towers en Little Britain nog gewoon bekijken, alleen niet meer op sommige streamingdiensten.”

Dat bedrijven als Netflix en HBO hun aanbod kritisch tegen het licht houden, vindt Hassler-Forest niet vreemd. “Ze cureren hun aanbod, net als musea. En net als bij de discussie over standbeelden gaat dit over hoe wij onze identiteit verankeren, maar ook over hoe bepaalde abjecte ideeën in stand worden gehouden. Media spelen daarin een belangrijke rol.”

Dan de angst dat ‘straks helemaal niks meer mag’, oftewel het glijdendeschaalargument. “Strikt gezien is dat een drogreden,” zegt debatexpert Lars Duursma. “Die zie je vaak terugkomen in morele discussies: ‘als we toegeven op punt A, belanden we automatisch bij punt B, C, en uiteindelijk bij het onwenselijke punt D’. Terwijl dat helemaal niet gezegd is. Als je besluit wiet legaal te maken, volgt daar niet uit dat heroïne ook wordt gelegaliseerd.”

Whataboutism

Een andere retorische truc is wat in het Engels een ‘whataboutism’ heet: iemand spreekt zich uit over onderwerp X, maar zwijgt over onderwerp Y, en is dus hypocriet. 

Zo twitterde Esther Voet, hoofdredacteur van het Nieuw Israëlietisch Weekblad, nadat het Stedelijk Museum steun had ­uitgesproken voor de Black Lives Matterbeweging: ‘Stedelijk probeert mooie sier te maken, met tonnen boter op het hoofd. Weigert namelijk roofkunst terug te geven aan de erfgenamen. Over hypocriet gesproken. Moreel kompas? Nul. Laat je niet in de luren leggen door politiek correcte prietpraat.’

Toch kan de angst voor een hellend vlak volgens Duursma niet altijd worden weggezet als een niet-valide argument. “Als je kijkt naar de snelheid waarmee deze discussie zich ontwikkelt, is het begrijpelijk dat mensen schrikken.”

Cultuurfilosoof Maarten Coolen, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, ziet met lede ogen aan hoe getracht wordt de zwarte bladzijden uit de geschiedenis te verwijderen. “Het is belangrijk dat we de geschiedenis zichtbaar houden. Zo kunnen we ervan blijven leren. Als beelden van hun sokkel worden gehaald, films niet meer getoond worden, kunst niet meer in musea mag, waar eindigt dat dan? Moet de hele grachtengordel straks ook verdwijnen?”

Films of comedyshows waarin grappen worden gemaakt die nu niet meer door de beugel kunnen, kunnen juist leerzaam zijn, denkt Coolen. “Ze laten zien dat we anders over dingen zijn gaan nadenken. Als je nu een kinderboek van zeventig jaar geleden ziet, schrik je van de stereotyperingen, maar in die tijd was dat normaal. Op die manier leer je van geschiedenis.”

Maar volgens Hassler-Forest onderschatten mensen die denken dat ze autonoom hun oordeel kunnen vellen de kracht van (wereld-)beelden in de populaire cultuur. Hij pleit ervoor om dubieuze kunstuitingen te voorzien van context. Zoals musea naast omstreden schilderijen of beelden uitleg geven en ook Amsterdamse straatnaambordjes zijn voorzien van uitleg over de onfrisse geschiedenis van historische figuren, kunnen ook streamingdiensten meer informatie geven bij bepaalde films of series, bijvoorbeeld door teksten in beeld. “Dat is niet betuttelend, je zet kijkers juist aan het denken.”

Twee jaar geleden ontstond discussie over de in de jaren negentig immens populaire comedyserie Friends. Volgens sommigen stikte het daarin van seksistische, homofobe en racistische grappen. Veel mensen voor wie Friends jeugdsentiment is, schoten in de contramine. Hassler-Forest: “Friends is nog gewoon te zien op Netflix en op dvd te koop en je mag nog steeds overal om lachen. Maar andere mensen mogen zich daar ook over uitspreken en zeggen: jullie wereldbeeld sluit ons uit, en Friends draagt daaraan bij.”

Rutte en Amsterdam streven naar gesprek

Premier Mark Rutte roept op tot gesprek over omstreden zaken in de geschiedenis in plaats van beelden te bekladden. “We moeten erkennen dat onze geschiedenis onze geschiedenis is. Je kunt niet zeggen, haal het beeld weg, gooi het in het IJsselmeer en dan bestaat die geschiedenis niet meer,” zei Rutte gistermiddag.

De premier, zelf historicus, verbond de welvaart uit de VOC-periode met de koloniale geschiedenis. “Je kunt uit schaamte gebouwen afbreken die we daarvan betaald hebben zoals het paleis in Amsterdam. Of je zegt: het is goed te weten dat die financiering een geschiedenis heeft.”

De gemeente Amsterdam brengt in kaart welke standbeelden, gebouwen en straatnamen een link hebben met het koloniale verleden. De stad geeft de voorkeur aan uitleggen en duiden in plaats van uitwissen. “De Amsterdamse geschiedenis is rijk en soms pijnlijk. Dat verstoppen we niet maar bespreken we. Vernieling accepteren we niet en daar zullen we dan ook tegen optreden.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden