Plus Reportage

In de steden was het nog veel warmer

Een nieuw warmterecord? In de steden was het afgelopen dagen nog een stuk warmer. Maar de officiële weerstations meten daar niet. 

Beeld ANP

Iedereen die in de stad woont, of werkt, weet het: op hete dagen is het tussen de stenen veel warmer dan buiten de stad. Niets voor niets vluchten inwoners van grote, zuidelijker gelegen steden als Parijs, Madrid en Milaan in de zomer massaal naar de kust of de koelere bergen. “Gebouwen, wegen en stenen absorberen de warmte. Er zijn weinig bomen, er is weinig wind, weinig schaduw. Daar komt bij dat de stad veel warmte produceert: van het verkeer, van airco's, industrie en andere menselijke activiteiten,” verklaart Bert Heusinkveld. 

De onderzoeker meteorologie en luchtkwaliteit aan Wageningen Universiteit, die deze week de temperatuur mat in Amsterdam (zie kader onderaan dit artikel), ondervond dat aan den lijve. “Ik  droeg schoenen met dunne zolen. Het asfalt werd meer dan 70 graden, het werd te heet om er lang op te staan.”

Dat fenomeen heeft een naam: het stedelijke hitte-eilandeffect. In de weerstatistieken zie je dat echter niet terug. De officiële meetstations van het KNMI staat buiten de stad, omdat de temperatuur daar makkelijker te meten is. Zo wordt de temperatuur voor Rotterdam gemeten bij het vliegveld en in de Geulhaven - plaatsen waar de wind vrij spel heeft. “De stad is een complex geheel van microklimaten, verklaart Heusinkveld de officiële meetmethode, die in de hele wereld wordt gehanteerd. “Op een windstil plein in de volle zon kan het een aantal graden warmer zijn dan in een steegje om de hoek in de schaduw.”

Levensgevaar

In het centrum van Eindhoven zal het een graad of drie warmer zijn geweest dan bij het weerstation waar woensdag het 75-jaar oude temperatuurrecord werd verpulverd, schat Heusinkveld. “Op windstille avonden kan het temperatuurverschil tussen de stad en de omgeving zelfs oplopen tot 7 of 8 graden. Na zonsondergang koelt het in het buitengebied snel af. In de stad blijft de warmte juist hangen. De stenen fungeren als een soort accu. Overdag wordt er veel warmte in opgeslagen, ‘s nachts geven ze die warmte af aan de omgeving. Zeker als een hittegolf langer duurt, wordt dat een probleem. Huizen koelen dan niet meer af.”

Jongens op een boot in Amsterdam tijdens de hitte. Beeld ANP

Tijdens hittegolven - en door klimaatverandering krijgen we daar in de toekomst vaker mee te maken - kan het hitte-eilandeffect in steden erg vervelend en zelfs levensgevaarlijk zijn. Heusinkveld: “Over hitteplannen wordt soms wat lacherig gedaan: wat klagen we nou, het is toch lekker weer? Maar ouderen, kinderen en mensen met een zwakkere gezondheid raken sneller oververhit, omdat de temperatuurregulatie in hun lichaam minder goed werkt. Het kost hen veel meer moeite om hun lichaamstemperatuur op 37 graden te houden. Dat kan orgaanschade veroorzaken of, als de hersenen te warm worden, een hitteberoerte.” 

Zo overleden tijdens de hittegolf in Nederland in 2006 duizend mensen méér dan in een gemiddelde julimaand, volgens het CBS. In Frankrijk kostte de hittegolf dat jaar zo'n 15.000 levens. Het sterftecijfer in Parijs lag bijna 1,5 keer zo hoog als gemiddeld in het land.

Behalve dat het in de stad warmer wordt, is ook de luchtvervuiling er groter. Boven de grootste steden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag was de luchtkwaliteit afgelopen dagen zo slecht dat het RIVM donderdag voor het eerst in vier jaar een smogalarm afkondigde. Ouderen, kinderen en mensen met luchtwegaandoeningen kregen er het advies om binnen te blijven.  

Onleefbaar heet

Doordat in de steden geen officiële weerstations staan, was er lange tijd weinig bekend over het hitte-eilandeffect. Bij wetenschappers en stadsbestuurders is er afgelopen jaren wel meer aandacht voor gekomen. Het belang om het stedelijke klimaat beter te begrijpen is toegenomen omdat inmiddels meer dan de helft van de wereldbevolking in steden woont en de aarde opwarmt. Nu ligt de gemiddelde zomertemperatuur in 354 steden boven de 35 graden, vooral in het Midden-Oosten en Azië. In 2050 zal dat in 970 steden het geval zijn, volgens onderzoek van het Urban Climate Change Research Network. Steden in tropische gebieden, waar de luchtvochtigheid veel hoger is dan bij ons, dreigen in de toekomst zelfs onleefbaar heet te worden. 

Hoe meer bekend is over het hitte-eilandeffect, hoe beter steden zich ertegen kunnen wapenen, zegt Heusinkveld. “De manier waarop je een stad inricht, heeft effect op de temperatuur. Denk aan meer bomen, groen en waterpartijen. Ook witte daken en lichtere asfaltwegen kunnen de stad helpen afkoelen. Niet voor niets zijn zoveel huizen op Caraïbische en Griekse eilanden wit.” In de VS wordt daarmee geëxperimenteerd: zo is in New York via het CoolRoofs Initiative al meer dan 8 miljoen vierkante meter dak witgeverfd en zijn in Los Angeles donkere asfaltwegen gepleisterd

Daarnaast kunnen steden hun inwoners beter tegen hitte gaan beschermen. Ook dat ziet de Wageningse onderzoeker al wel gebeuren. “Zo hebben steeds meer verzorgingstehuizen airconditioning. Maar denk ook aan een schaduwdak bij bushaltes en overdekte wandelroutes, zoals je wel ziet in echt hete landen. Afgelopen dagen hebben we wel weer gemerkt hoe belangrijk schaduw is.”

Er ligt een deksel over de stad, toont uniek experiment op de Dam

Om te meten hoe de hitte boven Amsterdam verschilt van de temperatuur buiten de stad, lieten onderzoekers afgelopen week weerbalonnen op boven de Dam. Een uniek experiment: de laatste keer dat zulke verticale waarnemingen zijn verzameld, was vijftig jaar geleden met een helikopter boven New York.  

24 uur lang lieten onderzoekers van Wageningen Universiteit en het Amsterdam Institute for Metropolitan Solutions elke twee uur zo’n meetballon van twee meter doorsnee de lucht in. Die gaf elke twee seconde de temperatuur, luchtvochtigheid, windsnelheid en windrichting door. 


Uit de eerste resultaten blijkt dat de hitte een deksel over de stad legt, zegt wetenschapper Bert Heusinkveld. “’s Ochtends ligt die rond 200 meter hoogte, ‘s middags rond de 500 meter. Die deksel zorgt ervoor dat de warme, vieze lucht niet kan mengen met de schonere, koelere lucht die hoger in de atmosfeer zit. 
In die hele dunne schil gebeurt alles: daar halen we adem, maar stoten we ook onze uitlaatgassen uit. Daarom is het belangrijk dat beter gaan begrijpen wat er gebeurt in die koepel boven de stad.”

Omdat voor het experiment een hittegolf nodig was, hadden de onderzoekers deze zomer geen vakantie gepland. “We rekenden erop dat er tussen half juli en half augustus wel een geschikt moment zou komen,” zegt Heusinkveld, die van dinsdagavond 22 uur tot woensdagnacht na middernacht bijna non-stop op de Dam was. “Ik denk dat we nu tevens het wereldrecord Damzitten hebben gevestigd.” 

Onderzoekers van Wageningen Universiteit en AMS Institute laten een weerballon op vanaf de Dam. In het midden (met arm omhoog) Bert Heusinkveld. Beeld ANP
Links het bekertje met meetapparatuur die aan de ballon werd gehangen. Die stijgt op tot 3 kilometer hoogte. Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden