Plus Achtergrond

‘Houding NS niet anders dan andere bedrijven in oorlog’

De houding van de NS jegens de Duitse bezetter was niet veel anders dan die van talloze Nederlandse bedrijven, zegt historicus en onderzoeker David Barnouw.

Twee originele goederenwagons op het herinneringscentrum Kamp Westerbork. Beeld ANP

“De afspraak van de NS met de Duitsers was: we vervullen opdrachten, op voorwaarde dat we baas in eigen huis zijn. Zo deden duizenden bedrijven dat.”

Historicus David Barnouw sprak zondagmiddag op een bijeenkomst van het Verbond Belangenbehartiging Vervolgingsslachtoffers, over de rol van de Nederlandse Spoorwegen bij het vervoer van Joden en andere groepen naar Westerbork – voor het overgrote deel van de passagiers het voorportaal voor de dood. De oud-medewerker van het Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (Niod) is een van de drie auteurs van een boek over de NS in de oorlog, dat over twee weken verschijnt.

‘Baas in eigen huis’

Het idee van ‘baas in eigen huis’ was onder de nazi’s uiteraard aan beperkingen gebonden. Barnouw: “Het doet denken aan een kruidenier die zegt eigen baas te zijn, terwijl dagelijks voor honderd gulden aan spullen wordt weggehaald uit de winkel, zonder betaling.”

Barnouw vertelde dat twee weken na de capitulatie de NS munitie voor de Duitsers naar het front reed. Dat de transporten van Joden na de oorlog lange tijd geen issue waren, komt volgens Barnouw ook doordat de Holocaust de eerste decennia een onderbelichte rol speelde. Gaandeweg werd dat anders. Barnouw refereerde aan een tentoonstelling in het Spoorwegmuseum in Utrecht in 1995, waar een wagon het lot van de Joden verbeeldde.

Datzelfde jaar bepleitte anti-abortusactivist Bert Dorenbos als een van de eersten voor herstelbetalingen door de NS, vanwege het ‘bloedgeld’ dat met de transporten was verdiend. De Joodse gemeenschap wilde daar toen niets van weten.

Excuses

In 2005 bood toenmalig president-directeur van de NS Aad Veenman excuses aan voor de rol van het bedrijf in de oorlog, in een toespraak op station Muiderpoort. Barnouw was erbij: “Hij voegde eraan toe: de discussie is nu over. Ik dacht: daar ga je niet over.”

De worsteling van de NS met het verleden hangt volgens Barnouw samen met het feit dat het decennialang een soort familiebedrijf was, waar in navolging van vader ook zoon en kleinzoon werkten. “Als je dan erkent dat de NS fout was, zeg je eigenlijk: mijn grootvader was fout. En dat doe je niet zo snel.”

Het verhaal dat de Nederlandse regering-in-ballingschap de NS-directie en het personeel in 1942 hadden gemaand af te zien van een staking uit protest tegen de transporten naar Westerbork, noemde Barnouw ‘een broodje aap’. “Ik heb geen enkel document gevonden waarin zoiets staat.”

Schadevergoeding

Hij nuanceerde de vermeende ruimhartige opstelling van de Franse spoorwegen, die in 2016 60 miljoen dollar aan schadevergoeding uitkeerde aan Amerikaanse Joden. “Die zijn gaan betalen omdat ze in Amerika een hogesnelheidslijn wilde laten rijden. Het World Jewish Congress kreeg daar lucht van, ging zeuren en klagen en wist een regeling af te dwingen voor Amerikaanse Joden die in de oorlog in Frankrijk waren.”

Ter verdediging van de NS wees Barnouw ook op het geld dat het bedrijf bijdraagt aan Westerbork en het Holocaust Museum, zonder daar veel ruchtbaarheid aan te geven. Bovendien, zo zei hij, zijn er wel meer bedrijven en organisaties met boter op het hoofd uit de oorlogstijd, zoals het Amsterdamse trambedrijf, de politie en het ambtenarenapparaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden