PlusAchtergrond

Houden of vervangen? Wat doen we met onze oude ‘helden’?

Door de Black Lives Matterprotesten valt het ene na het andere standbeeld van zijn sokkel. Bekijken we historische figuren niet te veel door de bril van nu? ‘Geschiedenis is niet in beton gegoten.’

Een beeld van Jan Pieterszoon Coen, gouverneur-generaal van de VOC, in Hoorn.Beeld ANP

In Engeland werd het standbeeld van Edward Colston, weldoener voor de stad Bristol, maar ook handelaar in slaven, in het water gegooid. In België werd een standbeeld van koning Leopold II, die Congo meedogenloos als privébezit gebruikte, beklad en weggehaald.

De ene na de andere historische figuur valt door de Black Lives Matterprotesten van zijn voetstuk als koloniaal en racistisch. Is dat voortschrijdend inzicht of worden historische figuren te veel bekeken met de kennis en normen en waarden van nu?

“We moeten goed kijken om welke beelden het gaat,” zegt Lotte Jensen, hoogleraar Nederlandse literatuur– en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit. “Nu gaat het als een olievlek over allerlei historische figuren. Als dit naar Nederland komt, hoop ik dat een vorm van nuance overeind blijft, ook in deze verhitte tijden.”

Wim Pijbes, oud-directeur van het Rijksmuseum: “Het is lastig om met de bril van 2020 zwart-wit naar het verleden te kijken: jij bent goed en jij bent fout. Dan kunnen een hoop beelden weg – en ook namen van straten, scholen en tunnels. Een beeld van J.P. Coen staat nog altijd pontificaal op de gevel van het Stadsarchief in de Vijzelstraat, net als een van Van Heutsz, die De Houwdegen wordt genoemd.”

Ook Piet Hein, Witte de With en Jan van Galen; ze zijn allemaal historisch besmet. Johan van Oldenbarnevelt richtte de VOC op. Michiel de Ruyter heeft een praalgraf in de Nieuwe Kerk. De ambtswoning van de burgemeester werd nota bene gebouwd door slavenhandelaar Paulus Godin.

Pijbes: “Dus je kunt zeggen: er kleeft bloed aan de woning van de Amsterdamse burgemeesters. Zonder de slavenhandel was die nooit zo mooi gebouwd als die nu is.”

‘Geschiedenis is niet in beton gegoten’

Voor de ambtswoning staat een plaquette met een verwijzing naar de slavenhandel van Godin. Ook bij het beeld van J.P. Coen in Hoorn is een plaquette geplaatst met een verwijzing naar zijn gewelddadige optredens. De fractie van GroenLinks in Hoorn maakte deze week bekend dat ze het beeld willen verplaatsen.

“Geschiedenis is niet in beton gegoten,” zegt Jensen. “De tijdgeest kan dusdanig veranderen dat de ervaring van standbeelden anders wordt.”

Het afbreken van een standbeeld voor Michiel de Ruyter zou ze betreuren, voor het neerhalen van Colston en Leopold heeft ze begrip. “Ergens trekken we een grens. We willen ook geen standbeeld van Mussert. Waar is het kantelpunt, dat is precies de kernvraag. Dat zijn we nu met zijn allen aan het uitzoeken.”

Dat kantelpunt zit volgens Herman Pleij, emeritus hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, in de mate van verering. “Het oprichten van monumenten of het vernoemen van straten gebeurt uit trots, dat mogen we niet vergeten. Maar na verloop van tijd gaat het van verering naar een tijdsdocument. Je wilt aandacht voor de verschrikkingen uit het verleden, daarover geen twijfel. Zet er daarom een toelichting bij. Als je het beeld afbreekt, is de discussie weg.”

In Engeland werd niet alleen het beeld van Colston van zijn sokkel gehaald, ook een beeld van Churchill werd beklad met ‘is een racist’. Churchill liet zich meermaals racistisch uit over de inwoners van de Britse koloniën.

Pijbes: “Wilhelmina was ook een koloniale heerser. In haar regeerperiode is menig bloedige oorlog in de Oost uitgevochten. Je kunt de geschiedenis niet veranderen, wel hoe je omgaat met de geschiedenis. Ik snap waar de woede en de emotie vandaan komen en het is goed deze discussie te voeren, maar je lost racisme niet op door beelden van hun sokkel te trekken.”

Jensen: “Dan houden we geen straatnaam meer over. Er is in de 18de of 19de eeuw nauwelijks een schrijver te vinden die niet antisemitisch, antivrouw of racistisch was.”

‘Afrikaans gebroed’

Joost van den Vondel bejubelde de Verenigde Nederlanden als koloniale grootmacht. Jan Frederik Helmers (van de eerste, tweede en derde straat) sprak van het ‘Afrikaans gebroed’.

Jensen: “Je kunt iemand als Vondel niet reduceren tot dat ene aspect. Je moet ook bekijken wat zulke historische figuren in hun tijd hebben betekend.”

Daar denkt Imara Limon, conservator van het Amsterdam Museum, anders over. Zij baarde opzien door de term Gouden Eeuw niet langer te gebruiken. Limon: “Een standbeeld is een actieve daad van verering. Met de bril van nu naar een beeld kijken betekent niet dat de geschiedenis wordt gewist. Bovendien, welke geschiedenis? Er zijn altijd al meerdere geschiedenissen geweest. Wij leren er maar één.”

Ook Valika Smeulders, hoofd geschiedenis van het Rijksmuseum, noemt de eenzijdigheid van de gangbare geschiedschrijving. “Je kunt je afvragen: waar was dat gangbaar? In bestuurskringen. Er zijn altijd mensen geweest die zich hebben verzet tegen dat onrecht. De aandacht voor de keerzijde van de geschiedenis komt nu in een stroomversnelling en dat is goed.”

Maatwerk

“Het echte probleem is dat er maar een beperkt aantal mensen op een sokkel staat en dat zijn veelal witte mannen en veroveraars. Dat geeft een eenzijdig beeld. Per standbeeld zou je maatwerk moeten doen: wil je het behouden, moet er extra informatie komen? En waarom moet je alle standbeelden van Coen behouden, op de mooiste plekken van de stad? Vervang sommige door mensen die eerder geen ruimte kregen. Anton de Kom of George Maduro, een verzetsheld uit de Tweede Wereldoorlog. Dan vertel je een completer verhaal.”

Limon: “Mensen schrijven ‘racist’ op het beeld van Churchill om te laten zien: kijk, dit was hij óók. Dat onderdeel van de geschiedenis is te lang onzichtbaar gebleven. Het mocht niet worden verteld.”

En Smeulders: “We moeten oog hebben voor de blinde vlekken van het verleden. Tradities veranderen. We moeten samen de geschiedenis van de toekomst schrijven.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden