Interview

Hoogleraar: ‘Suïcidepreventie kan helft zelfdodingen voorkomen’

Betere hulpverlening aan mensen met suïcidale gedachten kan het aantal zelfdodingen in Nederland halveren, zegt Ad Kerkhof, hoogleraar suïcidepreventie. Dinsdag is de mondiale suïcidepreventiedag.

‘Mensen die zichzelf willen doden, zijn vaak zichzelf niet meer. Ze kunnen geen vrije, weloverwogen keuze meer maken.’ Beeld Getty Images/iStockphoto

De mens is het enige zoogdier dat zichzelf om het leven brengt. Het verhaal dat lemmingen zich massaal van een klif storten of dat schorpioenen zichzelf in de rug steken, is een mythe.

Dat andere diersoorten dan de mens niet aan zelfdoding doen, is begrijpelijk. Zelfdoding is immers alleen mogelijk als je een zelfbewustzijn hebt en een concept van de dood. Naar alle waarschijnlijkheid hebben ook mensapen dat niet. Als dieren in gevangenschap stoppen met eten en zo sterven, is dat geen zelfdoding, maar een reactie op onverteerbare omstandigheden.

Eigenlijk beschouwt Ad Kerkhof zelfdoding bij de mens net zo: een reactie op onverteerbare, kwellende omstandigheden. Suïcide is de enige nooduitgang, want doorleven met de problemen is nog veel erger, zo vinden mensen die een suïcidepoging doen.

Alleen, zegt suïcide-onderzoeker Kerkhof: dat is een verkeerde voorstelling van zaken. Want mensen die zichzelf willen doden, zijn vaak zichzelf niet meer. Ze zitten machteloos gevangen in een draaikolk van angst, piekeren, dwanggedachten, slapeloosheid, schuldgevoelens en realiteitsverlies. “Ze kunnen geen vrije, weloverwogen keuze meer maken.”

Ad Kerkhof

Ad Kerkhof (Breda, 1952) is emeritus hoogleraar klinische psychologie, psychopathologie en suïcide­preventie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Kerkhof deed onderzoek naar de behandeling van suïcidale depressie en is medeauteur van de multidisciplinaire richtlijn voor diagnostiek en behandeling van suïcidaal gedrag. Hij heeft een praktijk voor klinische psychologie en psychotherapie in Leiden.

Is zelfdoding eigenlijk wel goed te onderzoeken? Het klinkt cru, maar de mensen die zichzelf van het leven hebben beroofd, kunnen niet meer uitleggen waarom ze dat deden.

“Nee, maar er is veel onderzoek gedaan naar mensen die een zeer serieuze suïcidepoging ­deden en toch overleefden. Achteraf laten zij weten dat ze niet dood wilden, maar hun situatie wilden beëindigen.”

“Ik herinner me een gesprek met een man die van acht hoog naar beneden was gesprongen, maar in leven bleef. Terugblikkend schetste hij dat hij zijn suïcidale gedachten niet meer kon stopzetten. Hij dacht 24 uur per dag: ik moet stoppen met denken hierover, en dat kon hij alleen door een suïcidepoging te doen. Hij had een vrouw en een kind, maar in het proces voorafgaand aan die sprong had hij niet meer aan hen gedacht. Suïcidaal gedrag heeft een eigen dynamiek.”

Wat bedoelt u daarmee?

“Als je heel depressief of angstig bent en daarom vaak denkt aan zelfdoding, wordt dat een dwanggedachte. Een soort obsessie. Daar kom je niet alleen vanaf door de depressie of de angst te verminderen, je moet de cirkel doorbreken dat zelfdoding de enige oplossing is. En dat kun je niet alleen. ‘Praat erover, met je huisarts, of een psycholoog,’ adviseer ik mensen met die gedachten. Voor naasten van mensen met suïcidale gedachten is het belangrijk om hun dierbare te laten weten dat ze van hem of haar houden, dat ze diegene niet kwijt willen, ook al kan het leven met hen lastig en ingewikkeld zijn.”

Hoe is het mogelijk dat het aantal suïcides in Nederland vanaf 2007 stijgt?

“Het aantal suïcides is gedurende de economische crisis sterk gestegen. Dat was in de begin van de jaren 80 ook zo. De toename was het sterkst in de groep kwetsbare mensen met een langdurige arbeidsongeschiktheidsuitkering. In tijden van economische crisis lijden de kwetsbare mensen daar het meest onder. Minder perspectieven op een baan, bezuinigingen in de zorg, armoede, dat alles kan een extra druk leggen op soms toch al depressieve mensen. Gelukkig is de trend omgekeerd: in 2018 overleden minder mensen door suïcide (1829) dan in het jaar daarvoor (1917).”

20190910_zelfdoding_Nederland_CBS_suicide_PARgraph Beeld Laura Van Der Bijl

In uw afscheidsrede als hoogleraar uit 2018 zei u meer aandacht te wensen voor suïcide in de opleiding van onder anderen artsen en verpleegkundigen. Wat moet er verbeteren?

“Men denkt onterecht dat suïcide een vrije keuze is. Stel dat iemand na een relatiebreuk een overdosis medicatie inneemt en binnenkomt op de eerstehulpafdeling van een ziekenhuis. Het medische personeel ergert zich daar ge­regeld aan. Ze moeten spoedeisende hulp verlenen, maar iemand kiest toch zelf voor een suïcidepoging? En een relatiebreuk, dat maakt iedereen toch wel eens mee?”

“Die medici gaan voorbij aan de dynamiek van een suïcidepoging: het is geen vrije keuze. Ze snappen er vaak helemaal niets van en dat is niet bevorderlijk voor een professionele opvang. Daarom heb ik een petitie aan het ministerie van Volksgezondheid in voorbereiding voor meer scholing in alle relevante beroepsgroepen.”

Stel uw plannen worden uitgevoerd, welk effect zou dat hebben op het aantal suïcides?

“Binnen twee jaar leidt dat tot een afname van 50 tot 100 zelfdodingen, vermoed ik. Op de korte termijn zullen er 5000 mensen minder een suïcidepoging ondernemen, en zullen 50.000 mensen met suïcidale gedachten sneller geholpen worden. Als je suïcidepreventie in Nederland breed aanpakt, kun je in tien jaar de helft van het aantal zelfdodingen voorkomen.”

Welke maatregelen zijn daarvoor nodig?

“Denk aan kennisverbetering, een beter veiligheidsplan met gebruik van een gratis app zoals BackUp voor de digitale monitoring van patiënten, betere afscherming van het spoor, zorgvuldige berichtgeving in de media, kleinere medicijnverpakkingen en betere voorzieningen voor crisisopnames in de jeugdgezondheidszorg. Verder een betere opvang van suïcidepogers in ziekenhuizen, en scholing van leraren, politiefunctionarissen, en deurwaarders.”

Zelfmoordpreventie

Denk jij aan zelfmoord? Het kan helpen om je gedachten te delen en je gepieker te onderbreken. Neem contact op met 113 Zelfmoordpreventie via 0900-0113 en www.113.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden