PlusAchtergrond

Honderdduizenden vaccins ongebruikt, pleidooi voor pragmatischer aanpak

De voorraad coronavaccins in Nederland begint reusachtige vormen aan te nemen. Al weken op rij worden de prikdoelstellingen bij lange na niet gehaald, mede door onrust rond het AstraZenecavaccin. Dinsdag komt het kabinet met een aangepaste vaccinatiestrategie.

Een doos flacons met het coronavaccin van AstraZeneca. Beeld ANP
Een doos flacons met het coronavaccin van AstraZeneca.Beeld ANP

Sinds december heeft Nederland genoeg coronavaccins geleverd gekregen om zo’n 4,6 miljoen prikken te zetten. Maar zover is het nog lang niet: tot zondag werden er ruim 3,2 miljoen inentingen toegediend. Een verschil van bijna 1,5 miljoen vaccinaties.

Het ministerie van Volksgezondheid en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) benadrukken steeds dat geleverde vaccins niet meteen gebruikt kunnen worden. De grote ladingen moeten eerst worden herverdeeld en daarna verspreid en een deel ligt op voorraad bij de huisartsen en GGD’s.

Dat neemt niet weg dat er honderdduizenden vaccins ongebruikt blijven. De afgelopen drie weken werd de vaccinatiedoelstelling steeds niet gehaald. Afgelopen week werden er in plaats van de geplande 625.000 prikken slechts ongeveer 365.000 gezet.

Chaos

Dat had vooral te maken met de onrust rond het AstraZenecavaccin. Na meldingen van zeldzame maar ernstige bijwerkingen, werd het prikken met dat vaccin stilgelegd bij 60-minners. Bij 60- tot 64-jarigen ging het prikken wel door, maar het enthousiasme om geprikt te worden met het AstraZenecavaccin lijkt af te nemen. Dat leidt tot chaos bij huisartsen, die geleverde vaccins nauwelijks kwijt kunnen.

De bijna honderd priklocaties van de GGD hebben inmiddels capaciteit in overvloed. “We kunnen deze week ruim één miljoen prikken zetten,” zegt een woordvoerder. “Als we de vaccins zouden hebben.”

Het kabinet presenteert vanavond een aangepaste vaccinatiestrategie. Daarin zal waarschijnlijk het advies van de Gezondheidsraad worden meegenomen om de tweede prik bij de vaccins van Pfizer en Moderna pas na twaalf weken te geven. De tussenpoos is nu zes weken bij Pfizer en vier bij Moderna.

Experts pleiten voor een meer pragmatische vaccinatieaanpak. Een van de voorstellen is 60-minners zelf de keuze te geven of ze ingeënt willen worden met het AstraZenecavaccin, zodat beschikbare voorraden sneller kunnen worden gebruikt. Wat kan er nog meer beter en hoe kan het sneller? Dit zijn hun vier adviezen.

1. Geef AstraZeneca aan iedereen die het wél wil

De prikstops en onrust rond het AstraZenecavaccin leiden tot bizarre taferelen. Enerzijds slagen huisartsen er amper of niet in van hun vaccinvoorraad af te komen. Sommige artsen gingen met vaccins in een koelbox langs kennissen, omdat de patiënten niet kwamen opdagen voor hun prik. Anderzijds zijn er talloze mensen die smeken om een inenting, maar voorlopig nog niet aan de beurt zijn. Zoals een groot deel van de meer dan 1 miljoen 60-minners met luchtwegaandoeningen, diabetes, kanker of andere ziektes, die uit angst voor het coronavirus met hun gezin vaak al meer dan een jaar in strenge isolatie leven. Het kabinet besloot vorige week dat vanwege een klein risico op ernstige bijwerkingen alleen 60-plussers met AstraZeneca worden gevaccineerd.

Steeds meer van die 60-plussers zijn inmiddels echter al ingeënt. “Nu de vaccinatiebereidheid voor AstraZeneca terugloopt, moeten de AstraZenecavaccins snel worden doorgeschoven naar andere doelgroepen,” zegt hoogleraar logistiek Jan Fransoo. Voor 1 juli krijgt Nederland 5,5 miljoen doses AstraZeneca geleverd.

Fransoo: “Aanvankelijk waren de hoeveelheid beschikbare vaccins en prikkers de bottleneck in het vaccinatieproces. Nu is dat het aantal beschikbare bovenarmen. Zo snel mogelijk zo veel mogelijk armen vinden waar het AstraZenecavaccin in kan worden gespoten, zou topprioriteit moeten zijn.”

Dat stelt ook hoogleraar risicocommunicatie Daniëlle Timmermans: “Laat het leeftijdsonderscheid tussen 60-min en 60-plus los en geef de AstraZenecavaccins aan wie het wil.” Het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) heeft het veelbesproken vaccin niet voor niets op de markt toegelaten voor álle volwassenen, benadrukt ze. “De risico’s op bijwerkingen zijn aanvaardbaar voor de hele bevolking, vergeleken bij het risico op corona.”

Timmermans vindt het onbegrijpelijk dat de Gezondheidsraad en het kabinet bij 60 jaar een harde leeftijdsgrens hebben gelegd. “Dan gaan mensen boven de 60 automatisch meer twijfelen: als de risico’s voor iemand van 59 blijkbaar niet aanvaardbaar zijn, is het voor mij dan wél veilig?” Die risicoafweging kunnen mensen volgens haar prima zelf maken, al dan niet in overleg met hun huisarts.

Mensen die na betere voorlichting en een gesprek met hun huisarts nog steeds twijfelen aan de veiligheid van het AstraZenecavaccin, zouden een ander vaccin moeten krijgen zonder dat zij helemaal achteraan in de rij moeten aansluiten, zegt Timmermans. “Het alternatief is dat zij zich helemaal niet laten vaccineren.”

2. Houd het simpel

Twee weken geleden haalde Nederland zijn vaccinatiedoelstelling voor die week niet, omdat een bepaalde categorie zorgmedewerkers veel minder prikafspraken maakte dan voorzien. Vorige week gaf het RIVM toe geen inzicht meer te hebben in de vaccinatiegraad bij bepaalde kwetsbare groepen, omdat het rapporteren ervan te complex was. “Mijn idee is dat we in Nederland echt het zicht kwijt zijn geraakt,” zegt Amrish Baidjoe, veldepidemioloog en verbonden aan de London School of Hygiene and Tropical Medicine. “Wie zet welke prik bij wie: het gaat al de hele tijd van links naar rechts en weer terug.”

Hoe meer kleine doelgroepen je benoemt in je vaccinatiestrategie, des te preciezer moet je planning zijn, weet hoogleraar logistiek Jan Fransoo. “En als er iets misgaat, heeft het ook meteen grote gevolgen. Als je de doelgroepen vergroot, is het makkelijker om door te schakelen bij tegenslagen, zoals nu bijvoorbeeld bij AstraZeneca.”

In het Verenigd Koninkrijk gaat het vaccineren al maanden als een trein. Dat komt enerzijds doordat ze daar over veel meer vaccins beschikken dan in Nederland, maar er is ook een andere oorzaak. “Ze hebben de strategie steeds simpel gehouden,” zegt Maarten Postma, hoogleraar global health economics in Groningen en tevens lid van de Britse Gezondheidsraad. “Ook in die raad is gesproken over uitzonderingen voor mensen met obesitas of voor vitale beroepen als brandweerlieden en docenten. Maar uiteindelijk hebben ze dat steeds niet gedaan, omdat het te ingewikkeld werd. Ze werken gewoon met leeftijdscohorten van oud naar jong, heel rechttoe, rechtaan. En ze werken ook wat opportunistischer: als een jongere partner van iemand meekomt en er is vaccin beschikbaar, krijgt diegene ook gewoon een prik.”

3. Benut de capaciteit die er wél is

Terwijl de vaccinatiecampagne deze week bij huisartsen tot chaotische taferelen leidde en Nederland voor de vierde week op rij meer vaccins binnenkreeg dan dat er prikken werden gezet, zaten in heel het land GGD-medewerkers duimen te draaien. Daar hebben ze namelijk capaciteit in overvloed. “We kunnen deze week op bijna honderd vaccinatielocaties ruim een miljoen prikken zetten,” zegt een woordvoerder van de GGD. “AstraZeneca, Pfizer, Moderna, we kunnen met alle vaccins overweg. De logistiek en de menskracht hebben we.”

De GGD’s zouden ruim drie keer meer kunnen prikken dan ze nu doen. Maar ook na een vol kwartaal vaccineren blijkt dit geen garantie dat het vaccin dát in ons land beschikbaar is, ook daadwerkelijk in bovenarmen verdwijnt. “Logistieke experts ontbreken,” stelt veldepidemioloog Amrish Baidjoe vast. “Kennis die Defensie op dat gebied in huis heeft, wordt niet structureel benut. En ook logistieke kennis van buitenaf wordt te weinig aan boord gehaald. Intussen wordt de strategie bepaald door politici, die overal beloftes doen. Beloftes die steeds niet worden waargemaakt.”

Het omslachtige afsprakensysteem leidde afgelopen maanden ook tot veel frustraties. Mensen krijgen eerst een brief en moeten dan zelf contact opnemen met de GGD om een prikafspraak te maken. Dat leidde geregeld tot lange wachttijden aan de telefoon. Flexibel is het systeem ook allerminst. Als mensen niet komen opdagen, blijven er vaccins over.

Hoe anders gaat dat bijvoorbeeld in Israël, waar mensen op hun telefoon een pushbericht ontvangen met een voorgestelde prikafspraak die ze met één klik kunnen accepteren. In Nederland kan dat niet zomaar, omdat we geen elektronisch patiëntendossier hebben. De overheid kent de medische status van burgers niet, verklaart logistiekhoogleraar Jan Fransoo. “Maar met een aanpassing in het online afsprakensysteem van de GGD kun je mensen wel vragen zich alvast te registreren. Je geeft dan door dat je graag gevaccineerd wilt worden, wat je leeftijd, eventuele medische indicaties en contactgegevens zijn. Vervolgens ontvang je een pushbericht op het moment dat er een vaccin beschikbaar is.”

4. Wees open over risico’s

De overheid moet eerlijk en open gaan communiceren over de mogelijke risico’s op bijwerkingen bij de vaccinaties, stelt hoogleraar risicocommunicatie Daniëlle Timmermans. Tot nu toe hebben tegenstrijdige signalen van de overheid volgens haar vooral voor extra verwarring en scepsis gezorgd.

“De overheid communiceert dat de toegelaten vaccins goed onderzocht en veilig zijn. Tegelijkertijd waren er twee prikstops en is, ondanks het positieve advies van het EMA, besloten geen AstraZeneca meer te geven aan 60-minners. Het punt is dat aan vaccins altijd risico’s zitten, dat wisten alle vaccinologen en andere deskundigen van tevoren. Die krijg je pas in beeld als je de vaccins in miljoenen armen gaat spuiten.”

Minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) had volgens Timmermans nooit moeten zeggen dat AstraZeneca ‘veilig’ is en dat mensen zich er geen zorgen over hoeven te maken. “Wat is veilig? Naar de supermarkt gaan, is ook niet veilig; je kunt onderweg onder een auto komen. Niets is 100 procent veilig. Als je helder communiceert wat de risico’s zijn van vaccins vergeleken bij de risico’s van corona, kunnen mensen daar zelf een afweging in maken. Neem de zorgen van mensen serieus.”

Die afweging kan anders uitpakken voor ouderen dan voor jongeren, erkent Timmermans. Jongeren lopen immers aanzienlijk minder risico ernstig ziek te worden van corona, dus telt een weliswaar heel klein risico op een mogelijk ernstige bijwerking zoals trombose voor hen mogelijk zwaarder. Het is echter ook aan de overheid om te communiceren waarom het belangrijk is dat ook gezonde jonge mensen toch een vaccin halen, aldus de hoogleraar. Alleen als genoeg mensen zich laten inenten, bereiken we volgens epidemiologen groepsimmuniteit en kunnen we de verafschuwde coronamaatregelen achter ons laten. “Als overheid kun je aan burgers vragen een klein risico te lopen voor het algemeen goed.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden