Plus

Hoelang kan gedecimeerd links nog wegduiken voor politieke blokvorming?

Een dag na de verpletterende verkiezingsnederlaag likt links de wonden. Maar er wordt ook gefluisterd dat dit hét moment is om samen te gaan werken – nu echt. De formatie wordt daarbij als lakmoesproef gezien.

null Beeld Peter Hilz/HH
Beeld Peter Hilz/HH

In de Regentenkamer bij de fractie van GroenLinks spreekt partijleider Jesse Klaver medewerkers toe. Achter de deuren klinkt ingetogen applaus. Het is pijnlijk, erkent Klaver even later. Veel medewerkers zullen hun baan verliezen. Zijn schouders hangen nét iets meer naar beneden dan anders. De formatie die de partij maandenlang minutieus had voorbereid – op alle onderwerpen liggen mapjes klaar – is ver uit beeld.

Links likt deze dag de wonden. Nog nooit haalden de klassieke linkse partijen zo weinig zetels: opgeteld komen ze tot 26. In 2017 waren dat er nog 37, in 2012 57. Er heerst onbegrip: de campagnes liepen toch goed, niemand maakte ‘gamechangende’ fouten. Wist D66 met Sigrid Kaag dan zó veel kiezers weg te kapen? De klap komt extra hard aan, zo klinkt het, omdat PVV, Forum voor Democratie en JA21 samen méér zetels hebben (28).

Eer en glorie

Wie naar de voorlopige uitslagen kijkt – PvdA 9, SP 9 en GroenLinks 8 – denkt: hoelang kan gedecimeerd links nog wegduiken voor politieke blokvorming, voor een fusie? Eerdere pogingen tot échte linkse samenwerking liepen mis, vaak omdat er telkens weer een partij met kop en schouders bovenuit stak of voor eigen eer en glorie wilde gaan.

Zo lag er volgens toenmalig PvdA-leider Diederik Samsom in 2014 al een uitgewerkt plan voor ‘verregaande linkse samenwerking’ tussen de sociaaldemocraten en GroenLinks. Toen Jesse Klaver in 2015 aantrad als nieuwe partijleider van GroenLinks, verdween die blauwdruk in een la. Hij wilde het eerst op eigen kracht proberen. Een succes in 2017, een sof in 2021. Toch denkt hij niet aan opstappen. Bij de fractievergadering gisterochtend heeft Klaver zelf de vertrouwensvraag gesteld aan de oude en nieuwe fractie, zeggen ingewijden. Hij kreeg steun.

Mentaal is nog niet iedereen klaar om verder te denken dan de nederlaag, zo valt te horen in de wandelgangen van GroenLinks, PvdA en SP. De partijleiders willen er al helemaal niks over zeggen. “Dit is een dag om de klap te incasseren,” zegt een GroenLinkser. Er klinken relativerende woorden: ‘het is wat het is’ en ‘we zaten altijd al op geleende stoelen’. Wel is duidelijk dat er contacten zijn geweest tussen de linkse partijen. Wat daarbij is afgesproken en of er plannen zijn gemaakt om verder te praten, daarover doet men het zwijgen toe.

PvdA-partijleider Lilianne Ploumen kreeg rozen tijdens een fractiebijeenkomst van haar partij, de dag na de Tweede Kamerverkiezingen. Beeld Remko de Waal/ANP
PvdA-partijleider Lilianne Ploumen kreeg rozen tijdens een fractiebijeenkomst van haar partij, de dag na de Tweede Kamerverkiezingen.Beeld Remko de Waal/ANP

“Als er ooit een moment was om samen te werken of te fuseren, is dat nu heel links gevloerd is,” zegt oud-PvdA-minister Jet Bussemaker, die eerder betrokken was bij pogingen tot samenwerking tussen haar partij en GroenLinks. “Maar dat gebeurt pas als de leden het willen.”

‘Progressieve posse’

In de groepsapps waar ook PvdA-Kamerlid Gijs van Dijk in zit, is dat ook hét gesprek van de dag. “Links moet nu goed gaan nadenken: hoe gaan we ons herpakken?” Aan de muur tegenover zijn bureau hangt een kunstwerk waarop in grote letters ‘Progressieve Posse’ staat, het was een cadeau van onder anderen Rutger Groot Wassink, nu GroenLinkswethouder in Amsterdam. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2019 werd GroenLinks in Amsterdam het grootst, maar heeft nu de steun in de stad zien halveren.

Groot Wassink voelt zich ‘in hoge mate verwant’ met Van Dijk. “We denken over heel veel hetzelfde.” Samenwerking noemt Groot Wassink ‘op termijn noodzakelijk’. “Maar om nu halsoverkop in een fusie te stappen...” Op zijn beurt noemt Van Dijk GroenLinks ‘onze natuurlijke partner’. “We hebben de afgelopen jaren goed samengewerkt met het woon- en pensioenakkoord. Dat was de eerste stap. Nu is het de vraag of we elkaar als links gaan vasthouden bij de formatie.”

Dat wordt gezien als de lakmoesproef. De vrees is dat partijen uit elkaar worden gespeeld: ‘we willen jullie er wel bij, maar hun niet hoor. Die vinden we maar lastig’.

GroenLinks en PvdA hebben voor de verkiezingen gezegd dat ze niet zonder een andere linkse partij de formatie in stappen. Die afspraak staat nog, herhaalden zowel PvdA-leider Ploumen als Klaver vandaag. Al zal Klaver even hebben moeten slikken toen Ploumen uit zichzelf óók de Partij voor de Dieren – de linkse partij die wél won – in het rijtje schaarde. Zo was er ook al argwaan toen Ploumen woensdagavond de deur naar kabinetsdeelname openhield door te zeggen dat haar partij ‘verantwoordelijkheid kan nemen’. Ze noemde GroenLinks en SP toen niet.

Daarbij spookt bij PvdA’ers mogelijk nog door het hoofd dat Klaver er misschien wel aan heeft bijgedragen dat de sociaaldemocraten er na de historische nederlaag van 2017 niet in slaagden op te krabbelen. Toen de GroenLinksleider in januari een motie van wantrouwen aankondigde tegen het kabinet vanwege de Toeslagenaffaire, liet hij toenmalig lijsttrekker Lodewijk Asscher – zelf als oud-minister van Sociale Zaken medeverantwoordelijk – geen andere keus dan op te stappen. Onder nieuwe leider Ploumen wist de partij niet te groeien.

SP-partijleider Lilian Marijnissen. Beeld Sem van der Wal/ANP
SP-partijleider Lilian Marijnissen.Beeld Sem van der Wal/ANP

En wat doet de SP? VVD-leider Mark Rutte keek tijdens de campagne nadrukkelijk naar Lilian Marijnissen. Liever de SP dan GroenLinks, leek hij ermee te willen zeggen. De partij van Klaver was in 2017 al weggelopen van de formatietafel. SP-Kamerlid Sandra Beckerman vindt dat haar partij ‘zeker contacten moet hebben met de PvdA’. In 2006 ging toenmalig partijleider Jan Marijnissen op uitnodiging van Femke Halsema (GroenLinks) nog met zichtbare tegenzin een kop koffie drinken met Wouter Bos (PvdA). Het leverde niks op.

Als de formatie wordt gezien als een opmaat naar samenwerking, ligt de sleutel in handen van de partij die er mede voor zorgde dat links flink verloor. D66 is dé winnaar van de verkiezingen en zal een cruciale rol spelen bij de formatie. Wil Kaag de ChristenUnie inruilen voor een of meer linkse partijen?

Zeker is dat de poging tot samenwerking in de campagne nog jammerlijk mis liep. Toen Klaver een progressieve alliantie voorstelde tussen zijn GroenLinks, PvdA, SP én D66, wezen de laatste drie dat direct resoluut van de hand. De campagneposters met de voornamen van de vier lijsttrekkers – ‘Lilian, Lilianne, Sigrid en Jesse’ – waren toen al gedrukt.

Jesse Klaver. Beeld Remko de Waal/ANP
Jesse Klaver.Beeld Remko de Waal/ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met Het Parool?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van Het Parool rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@parool .nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden